srbi i hrvati u YU Ne slučajno, oko zajedničke istorije Srba i Hrvata u 20. veku susreću se laička i stručna svest, što je odlika vremena u kome sve još uvek podrhtva, sve se preispituje, postoji osećaj ličnog iskustva, privid "vidljivosti" posledica. Da li se celokupni zajednički život može svesti na kvalifikacije poput - "tragična zabluda", "najveća greška", "devijacija u istoriji", "izgubljeno vreme" ili "idealno rešenje", "jedina mogućnost"... Negativnog istorijskog iskustva ima na pretek - ratova, zločina, genocida, mimikrije, patologije, primitivizama, isključivosti, ksenofobija. Godine zajedničkog života bile su vreme permanentne društvene krize ali i decenije ekonomskog društvenog napretka čitavog prostora i naroda koji na njemu žive. Sve je to istorijsko iskustvo koje treba nužno kritički preispitati. Njegovim potiskivanjem, brisanjem, odbacivanjem i nekritičkim postupcima možemo opet doći u situaciju da nam istorija "eksplodira u lice". U stručnom pogledu potrebno je tražiti daleko kompleksnije odgovore od onih koji cirkulišu u dnevnoj politici i svakodnevnom životu. U pitanju je složeni problem sa svojim državnopravnim, međunarodnim i unutrašnjepolitičkim aspektom ali i sa ekonomskom, etničkom, verskom, teritorijalnom, kulturnom, jezičkom, ideološkom i mnogom drugom dimenzijom. „Odvajanje" od emotivnih pogleda na prošlost i racionalno sagledavanje vremena provedenog u zajdeničkoj državi u funkciji je dosezanja budućnosti.

Znameniti američki pisac Čarls Dikens započeo je davne 1859. "Priču o dva grada" sledećom konstatacijom: "Bilo je to najbolje doba, bilo je to najgore doba; doba mudrosti i doba ludosti, epoha verovanja i epoha neverice, vreme svetlosti i vreme mraka, proleće nada i zima očaja". Te nam reči padaju na pamet kada, zapitani nad sudbinom jugoslovenske države i odnosom dva njena naroda - Srba i Hrvata, pokušavamo da sagledamo strašni, krvavi, kratki XX vek. Srbi i Hrvati su danas, posle 73 godine zajedničkog života provedenog u jugoslovenskoj državi, udaljeniji jedni od drugih nego što su to bili početkom XX veka. Zašto je to tako?

Istorija jugoslovenske države i srpskog i hrvatskog naroda ispunjena je istorijskim diskontinuitetima. Događaji koje simbolično označavaju godine 1914-1918, 1941-1945, 1989-1991. samo su najvažnije od mnoštva prelomnica u istoriji Jugoslavije. Istovremeno, u pitanju su datumi koji obeležavaju događaje globalnih razmera, do te mere važnih da su presudno uticali na promenu epohalne svesti stanovnika cele planete. Njihovom uticaju nije mogla izbeći ni istoriografija. Pa ni mit. Da bi se promene razumele neophodno je bilo potrebno sagledati ključne procese i idejno-politička strujanja koja karakterišu svako vreme, sredinu i društvo.
Prema procenama Beča iz sredine 1918. gotovo 100 odsto Dalmatinaca i 60 odsto Hrvata i Slovenaca želelo je zajedničku državu. Ipak, treba reći, da ih jugoslovenskom ujedinjenju nije privodila samo želja za zajedničkim životom već i strah od germanske i italijanske "opasnosti", socijalnih nemira, anarhije, kao i ubeđenje da jedino srpska vojska i diplomatija mogu sačuvati prostore Slovenije i Hrvatske od komadanja namenjenog gubitnicima u ratu

Osnova zalaganja za zajednički život i jugoslovensku državu, kao moguće rešenje problema sa kojima su se suočavali jugoslovenski narodi pred Prvi svetski rat i tokom njega, nije bila masovna, ali ni sasvim marginalna. Samim tim se ni neuspeh „jugoslovenskog eksperimenta" ne može objašljavati činjenicom da je to bila ideja koju je podržavao mali broj ljudi, pretežno intelektualci. Brojne manifestacije jugoslovenstva organizovane u Beogradu i Zagrebu okupljale su znatan broj političara, intelektualaca, studenata, omladine i bile znak ubrzanog integrisanja jugoslovenske inteligencije. Pratilo ih je formiranje i jačanje patriotskih organizacija međusobno povezanih na celom jugoslovenskom prostoru čije je članstvo brojalo nekoliko stotina hiljada članova. Zagledanost u Srbiju, njene oslobodilačke napore da reši srpsko pitanje, suprotstavljanje Austrougarskoj, vojno i ekonomsko jačanje, formiranje institucija, opšte modernizovanje i demokratizovanje, bila je sa svakom novom godinom 20. veka sve veća. Zahvaljujući navedenom jugoslovenski nacionalizam je u tom periodu od elitnog prerastao u masovni. Tome je doprinela i pojava mnoštva dnevnih novina, časopisa, knjiga koje su podupirale i snažile ostale naučne, kulturne, nacionalne i intelektualne aktivnosti. Bio je to svojevrsni "vetar života" koji je narodima koji su izmešani živeli na evropskom jugoistoku, kako je pisao Skerlić, pomogao da se posle vekova ropstva "isprave". U isto vreme jugoslovenski pisci su solidarno isticali da su baš oni, a ne političari, "pozvani da udare temelje duhovnom jedinstvu". U tu svrhu srpski pisci su bili spremni da se odreknu ćiriličkog pisma, a hrvatski da prihvate ekavsko narečje. Ujedinjenje u pismu i narečju smatrano je najvišim interesom jugoslovenskog ujedinjenja. U osnovi ideje o političkom, nacionalnom, kulturnom i jezičkom jedinstvu, koja je opsedala pisce, bio je strah od germanizacije i asimilatorskih uticaja sa strane, verskih i nacionalnih raskola, tradicionalizma i zaostalosti, skučenosti svojstvene malim, svetu nepoznatih, zatvorenih balkanskih nacionalnih kultura. Pisci su tako bili prvi koji su nagovestili i založili se za jugoslovensko ujedinjenje.

Sa razvijanjem parlamentarnog poretka, negovanjem demokratskih institucija, postojanjem kategorije slobodnog seljaštva kao vlasnika zemlje, vojnim uspesima u ratovima sa Turskom (1912) i Bugarskom (1913), Srbija je i posredno podsticala bujanje jugoslovenskog pokreta. Posle kraće pauze, izazvane Aneksionom krizom (1908), oslobođenje Stare Srbije podstaklo je političke elite u Beogradu da iznova razmišljaju o "krupnim zadacima" nacionalnog ujedinjenja Srba, proširenju nacionalnog programa, uobličavanju nacionalne politike, oslobođenju i ujedinjenju kao "svetom zadatku" jedne generacije, neminovnom sudaru "srpsko-hrvatskog nacionalizma" i "austro-ugarske osvajačke politike". Poželjnim je smatrano da nakon razbijanja Habzburške monarhije, sve pokrajine u kojima žive Srbi budu priključene Srbiji. Odatle do jugoslovenskog ujedinjenja nije bilo daleko. Takve misli bile su bliske političkoj, ekonomskoj, naučnoj, vojnoj eliti. To znači nije bila samo želja razdrobljenog srpstva i podčinjenog slovenstva da se ujedini, težnja mladog građanstva da obezbedi tržište i opstane, nastojanje srpskih političkih elita da njihova država preraste granice "zatvorenog balkanskog kotla" u kome se našla 1878, san jugoslovenskih intelektualaca, idealista, maštara koji su negovali svest o jugoslovenskom duhovnom jedinstvu. U pitanju je bila egzistencijalna nužnost za srpski, ali i ostale jugoslovenske narode, procena (kako je govorio N. Pašić) da "male države" ne mogu da izdrže političku i ekonomsku borbu sa velikim silama, uverenje da tok događaja zahteva grupisanje malih država, svest da pretnja propašću jedino može biti izbegnuta ujedinjenjem, ubeđenje da budućnost imaju samo velike i jake države. Za njene zagovornike, svakim danom sve brojnije, jugoslovenska ideja je izgledala kao istorijska realnost i nužnost, spoj demokratije i nacionalizma, a buduća država kao ravnopravna zajednica svih naroda koji bi bili okupljeni unutar njenih granica. Zagovornici teze o "štetnosti jugoslovenske politike" bili su u manjini.

Jugoslovensko ujedinjenje, kako pokazuju istraživanja istoričara, nije bilo "slučajnost istorije" već plod istorijskog razvoja dužeg od jednog veka i težnje da se svi Srbi nađu pod zajedničkim državnim krovom. Od razdoblja nacionalnog preporoda, jezičkih reformi i integracije, izgrađivanja političkog identiteta, promena u socijalnoj strukturi tradicionalnog društva, izgradnje nacionalnih ustanova i formiranja elite na evropskim uzorima, do stvaranja zajedničke države, pređen je dug put. Nacionalni pokreti, zasnovani na idejama filozofije racionalizma i na ubeđenju da jezik čini osnovu nacije, odredili su pravce političkog angažmana. Sa dve samostalne države - Srbijom i Crnom Gorom srpski narod je, iako razdrobljen u više država, bio u prednosti nad ostalim južnoslovenskim narodima i tako gotovo preodređen da oko svoje matice i u skladu sa svojim političkim tradicijama, izvrši "sabiranje srpskih i hrvatskih zemalja". Ideja jugoslovenskog ujedinjenja imala je osnov u zajedničkom južnoslovenskom identitetu i jezičkoj bliskosti Srba i Hrvata. Na etničko-jezičkoj bliskosti izgrađena je i svojevrsna politička ideologija jugoslovenstva mada, u stvarnosti, jedinstvena nacija ("troplemeni narod"; "troimeni narod"...) nije postojala. Po svojoj prirodi izrazito integrativna jugoslovenska ideja je bila moderna politička i državna ideja koja je negovanjem svesti o etničkoj bliskosti, zajedničkom jeziku, teritorijama, interesima, posebnostima nastojala da prevaziđe postojeće realnosti nastale istorijom. Pretpostavka za njeno uspešno integrativno dejstvo bile su moderno društvo i svesni i prosvećeni građanin, a baš toga na jugoslovenskom prostoru nije bilo ili ga je bilo sasvim malo. Modernosti jugoslovenske ideje suprotstavljala se parikularna svest agrarnog društva i u njoj ukorenjene nacionalne ideologije, po svojoj prirodi klerikalne, konzervativne, autarhične. Raznolikost istorijskih iskustava izobličavala je suštinu ideje. Bliskosti su veoma brzo ustuknule pred razlikama - konfesionalnim, nacionalnim, političkim, regionalnim, kulturnim, jezičkim i dijalektskim, iskustvenim, stečenim dugim životom u okviru tuđih država. Istorijsko tlo na kome su živeli Srbi i Hrvati i na kome je iznikla jugoslovenska država podjednako kao i društva uokvirena njenim granicama, odredili su stvarnost života u jugoslovenskoj zajednici. U politički i društveni život uneli su "inerciju istorije", mnoga ograničenja, na momente i presudno uticali na sporo i mukotrpno „razbijanje" geografskih determinizama (povezivanje), prekoračenja granica produktivnosti (promena načina proizvodnje), odbacivanje duhovnih stega (običaji).
Činjenica da su strahote rata osetili svi građani Srbije i da je u armijama Dvojne monarhije bilo angažovano oko 500.000 vojnika (14 odsto ukupnog vojnog sastava) sa prostora koji su 1918. ušli u sastav Kraljevine SHS, govori o stepenu nepoverenja koji je opterećivao zajednički život

Austrougarsko-srpski sukob (1903, 1906, 1908, 1914) doveo je do Velikog rata (1914-1918) tokom koga je uobličen program jugoslovenskog ujedinjenja. Između više mogućnosti o okupljanju Srba, Hrvata i Slovenaca u okviru trijalistički uređene monarhije, organizovanju srpske države u okvirima proširene Srbije (tzv. "malo rešenje"), stvaranju jugoslovenske države sa Srbijom kao Pijemontom i pod pokroviteljstvom velikih sila, prevagu je odnela poslednja. Već decembra 1914. Narodna skupština Srbije je u Nišu donela deklaraciju u kojoj je , kao cilj rata, proklamovano "oslobođenje i ujedinjenje" Srba, Hrvata i Slovenaca. Time su definitivno jugoslovensko pitanje i jugoslovenski prostor postali činjenica složene političke stvarnosti Prvog svetskog rata. Navedenim činom srpski činilac je jugoslovenskom programu ujedinjenja dala prednost u odnosu na rešavanje srpskog pitanja. To je istovremeno značilo i razrešenje dileme Zagreb ili Beograd kao središte okupljanja. Istorijski proces je učinio da Srbija postane nosilac ideje jugoslovenskog programa i da pečat procesu ujedinjenja. Na kraju rata Srbija je u novu državu uložila državnost i tradicije, žrtvovala gotovo trećinu celokupnog stanovništva, definisala i diplomatski iznela program jugoslovenskog ujedinjenja, vojno sačuvala jugoslovenski prostor od komadanja, prema svom iskustvu i svojim tradicijama oblikovala buduću državu. Prema procenama Beča iz sredine 1918. gotovo 100 odsto Dalmatinaca i 60 odsto Hrvata i Slovenaca želelo je zajedničku državu. Ipak, treba reći, da ih jugoslovenskom ujedinjenju nije privodila samo želja za zajedničkim životom već i strah od germanske i italijanske "opasnosti", socijalnih nemira, anarhije, kao i ubeđenje da jedino srpska vojska i diplomatija mogu sačuvati prostore Slovenije i Hrvatske od komadanja namenjenog gubitnicima u ratu. To je bila završna etapa u procesu oslobođenja i ujedinjenja. Ideološku osnovu programu ujedinjenja davalo je shvatanje o troimenom narodu, nacionalizam koji je imao propagandnu funkciju u ratu a nakon njega počeo da opterećuje zajednički život Srba i Hrvata.

Rat u kome je Austro-Ugarska monarhija "gurnula" slovenske narode na Srbiju neminovno je posejao mržnju i dodatno nepoverenje. Zločini koje je vojska Habzburške monarhije, sačinjena dobrim delom i od Hrvata i Srba, počinila u Srbiji nisu mogli biti brzo zaboravljeni. Još manje je bilo moguće zaboraviti oko 1,2 miliona Srba poginulih u Prvom svetskom ratu. Godine 1918. između Srba i Hrvata su se isprečili oni brojni događaji vezani za front na Drini, Savi, Kolubari, Mačvi kao mesta sećanja na zločine. Ekonomski gubitci koje je rat prouzrokovao (pljačka i zatiranje sveli su nacionalno bogatstvo Srbije na 2/5 nekadašnjeg) dugo su podsećali na rat u kome su jugoslovenski narodi bili suprotstavljeni a srpski narod žrtva. Kolektivno pamćenje nije dopuštalo brzi zaborav i oprost. Duboke tragove na svest naroda koji su 1918. otpočeli zajednički život u jugoslovenskoj državi ostavila je i propaganda. Progon ćirilice iz škola i štampe na prostoru Habzburške monarhije najdirektnije je uticao da su srpski pisci, posle 1918, odbacivali mogućnost da u ime jugoslovenske budućnosti prigrle latinično pismo i odreknu se tog "grafičkog simbola srpskog stradanja" u Prvom svetskom ratu. Verskoj netrpeljivosti pravoslavnih i katolika doprinosili su zahtevi Vatikana, izricani tokom ratnih godina, da se vojnim sredstvima "odstrani srpska bolest". Zabrane javnog iskazivanja nacionalnih osećanja srpskog naroda, veleizdajnički procesi, postojanje zatvora i logora za Srbe takođe su predstavljali deo teškog nasleđa sa kojim je otpočeo zajednički život. Činjenica da su strahote rata osetili svi građani Srbije i da je u armijama Dvojne monarhije bilo angažovano oko 500.000 vojnika (14 odsto ukupnog vojnog sastava) sa prostora koji su 1918. ušli u sastav Kraljevine SHS, govori o stepenu nepoverenja koji je opterećivao zajednički život. Rat je imao religiozni i bratoubilački karakter. Nacionalne, verske, ekonomske, kulturne razlike koje su delile Srbe i Hrvate dodatno su bile zaoštrene ratom. Karakter rata dodatno je odredio prirodu ujedinjenja.

Ujedinjenje je predstavljalo značajnu prekretnicu kako u životu srpskog tako i u životu hrvatskog naroda. Njihovo okupljanje u granicama iste države značilo je sudar različitih istorijskih svesti, tradicija, mentaliteta i društvenih navika, suočavanje više sasvim suprotnih pravnih, monetarnih, poreskih, saobraćajnih, prosvetnih sistema, spajanje društava koja su se umnogome razlikovala. Zajednička jugoslovenska država je bila zemlja pomirenja. U ime budućnosti traumatične činjenice iz prošlosti su potiskivane i prećutkivane. U tome su prednjačili dinastija, srpski političari, srpsko stanovništvo koje je smatralo da je ishod rata - formiranje jugoslovenske države pod čijim je krovom okupljen najveći deo Srba, bio vredan položenih žrtava.
Šta Vi mislite o ovome? Podijelite ili komentarišite tekst! Pratite nas na Facebook-u i Twitteru!

Banija

privremena-obustava-prometa-na-granicnom-prelazu-dvor-novi-gradPrivremena obustava prometa na graničnom prelazu Dvor - Novi Grad
DVOR NA UNI - U utorak, 27. juna od 9 do 13 sati, zbog ispitivanja stupnja nosivosti mosta na rijeci Uni privremeno će biti obustavljen promet preko...
u-sumi-brezovica-obiljezen-dan-antifasisticke-borbe-u-hrvatskojU šumi Brezovica obilježen Dan antifašističke borbe u Hrvatskoj
SISAK - U šumi Brezovica pokraj Siska, kod spomenika Prvom partizanskom odredu, obilježen je 22. lipnja, Dan antifašističke borbe u Hrvatskoj, u spomen na...
vijece-srpske-nacionalne-manjine-grada-petrinje-dobilo-nove-prostorijeVijeće srpske nacionalne manjine Grada Petrinje dobilo nove prostorije
PETRINJA - U prostoru Udruženja obrtnika Petrinja, Glina, Topusko otvorene su nove prostorije Vijeća srpske nacionalne manjine Grada Petrinje.Što će im...
humani-gest-protojereja-sase-umicevicaHumani gest protojereja Saše Umićevića
PETRINJA - Bez betonskog opsega, samo u iskopanu jamu, na rubnom dijelu parcela sv. Nikole na središnjem groblju u Petrinji, juče u podne pokopana je...

Društvo

kordunas-medju-tulipanima-slobo-ja“Kordunaš među tulipanima”: Slobo & ja
Evo prođe devet godina kako Vožda nema među živima. Ne mogu reći da sam od onih što su mu sliku držali u...
dalmatinska-bukovica-pakleni-trougao-radja-buntovnikeDalmatinska Bukovica: Pakleni trougao rađa buntovnike
Dalmatinska Bukovica se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, u trouglu između Knina, Benkovca i Obrovca. O tome...
devastirano-groblje-u-lisicinamaDevastirano groblje u Lisičinama
VOĆIN - Zbog nezakonite sječe stabala, pravoslavno groblje u Lisičinama, selu na području općine Voćin,...

Novosti

pupovac-od-drzave-ocekujemo-da-ukloni-ustaski-pozdravPupovac: Od države očekujemo da ukloni ustaški pozdrav
JADOVNO - U organizaciji Srpskog narodnog vijeća, Koordinacije židovskih općina RH, Eparhije...
u-hrvatskoj-cveta-trgovina-suvenirima-iz-doba-ndhU Hrvatskoj cveta trgovina suvenirima iz doba NDH
ZAGREB - Posle više od cele nedelje licitiranja, konačna cena koju je na jednom popularnom servisu za...
plenkovic-nije-tacno-da-je-vlada-odlucila-da-ploca-ostaje-u-jasenovcuPlenković: Nije tačno da je vlada odlučila da ploča ostaje u Jasenovcu
ZAGREB - Premijer Andrej Plenković demantovao je pisanje hrvatskih medija da sporna spomen-ploča sa...

Kontakt broj udruženja

061 64 70 422
svaki dan od 09 do 21 h

Pretraga sajta

Kultura

veljko-ostojic-od-une-do-drineVeljko Ostojić: Od Une do Drine
Od Une do Drineima jedna zemljamome srcu dragaRepublika Srpska joj je imeTu žive naša braćanaš Mile...
odrzano-deseto-jubilarno-banijsko-vece-u-beograduOdržano Deseto jubilarno Banijsko veče u Beogradu
BEOGRAD - Zavičajno udruženje Banijaca, potomaka i prijatelja Banije, u petak 16. juna 2017. godine u...
kordunas-medju-tulipanima-kratki-espresso“Kordunaš među tulipanima”: Kratki espresso
Ne kaže se bez razloga da život čine sitnice. To su te neke male stvari, rituali, dnevne navike… Mnogi...
u-banjaluci-predstavljena-knjiga-hronika-prognanih-krajisnika-4U Banjaluci predstavljena knjiga "Hronika prognanih Krajišnika 4"
BANJALUKA - U Akademiji nauka i umjetnosti Republike Srpske u Banjaluci je predstavljena...

Oluja

price-iz-izbjeglistva-popis-imovinePriče iz izbjeglištva: Popis imovine
Čitam ovih dana, spominju opet popis imovine. Sjetih se prvog popisa imovine s početka one prve izbjegličke jeseni. Tiskamo se u redovima, stavljamo na...
price-iz-oluje-putni-nalogPriče iz Oluje: Putni nalog
Treći “olujni” dan je na izmaku. Poslijepodne je prividno mirnije. Polako se spušta veče. Ponovo se čuje razmjena vatre. Tamo iz pravca Turnja uz izrazito...
medju-identifikovanim-srbima-i-branko-stojcevic-i-petar-krnjajicMeđu identifikovanim Srbima i Branko Stojčević i Petar Krnjajić
BEOGRAD - Na Zavodu za sudsku medicinu i kriminalistiku Medicinskog fakulteta u Zagrebu identifikovani su posmrtni ostaci 14 lica srpske nacionalnosti,...

Politika

gradonacelnik-dalibor-biscan-27-o-prvim-potezima-i-planovima-u-hrvatskoj-kostajniciGradonačelnik Dalibor Bišćan (27) o prvim potezima i planovima u Hrvatskoj Kostajnici
HRVATSKA KOSTAJNICA - 27-godišnji Dalibor Bišćan (HDZ), novi je gradonačelnik Hrvatske Kostajnice. Uvjerljivo je u prvom krugu izbora pobijedio...
orkanova-lista-novi-pritisci-na-predstavnike-srbaOrkanova lista: Novi pritisci na predstavnike Srba
SISAK - Desničarska struja u Sisačko-moslavačkoj županiji ponovno nije zadovoljna izborom dožupana iz srpskih redova. Pored bivšeg dožupana Bogdana...
nakon-drugog-kruga-lokalnih-izbora-optimizam-zavladao-u-kninuNakon drugog kruga lokalnih izbora optimizam zavladao u Kninu
KNIN - U drugom krugu lokalnih izbora nezavisni kandidat Marko Jelić ubjedljivo je porazio kandidatkinju HDZ-a za...