Kralj Aleksandar Kralj AleksandarIntegralna jugoslovenska ideologija (nasilna nacionalna nivelacija) odredila je drugu fazu u životu jugoslovenske države (1929-1935). Zemlja je 6. januara 1929, posle osam godina parlamentarnog života, zakoračila u monarho-diktaturu. U neraskidivoj vezi sa tim činom, zasnovanom na iluziji da je posle deset godina zajedničkog života moguće dekretima, u tačno određenim rokovima, formirati novu jugoslovensku naciju, bila je i promena imena države (Kraljevina Jugoslavija), kao i podela zemlje na upravna područja. Administrativna podela na devet banovina bila je pokušaj da se brisanjem granica istorijskih oblasti spreči dalji dezintegracioni procesi u jugoslovenskoj državi i definitivno „razbiju" istorijske oblasti koje su pothranjivale separatizme. Proklamovano jugoslovenstvo je u prvoj godini diktature doživljavano kao „sinteza" srpstva, hrvatstva i slovenstva, a Kraljevina Jugoslavija kao „potpuno sintetičko rešenje" nacionalnog i državnog pitanja. Ipak, veoma brzo se pokazalo da uporište diktature u vojnom vrhu, aparatu bezbednosti, delu građanskih političkih snaga Srbije i Slovenije i privrednih finansijskih krugova Hrvatske, nije dovoljno za stabilnu vlast. Darovanjem Ustava od 3. septembra 1931. formalno je bio završen period monarho-diktature. Restauracija ustavnog života značila je za režim proširenje društveno-političkog oslonca vladajućeg vrha i stvaranje utiska da se politički život vraća u svoje normalne tokove, a za opoziciju siguran pokazatelj uzmaka snaga diktature pred realnim unutrašnjim i spoljnim teškoćama.

Udarima rimokatoličke crkve na državu („Poslanica o Sokolu" i „Memorandum rimokatoličkog episkopata") i politički zahtevi Seljačko-demokratske koalicije (tzv. „Zagrebačke punktacije"), označile su oživljavanje političkog života i povlačenje režima diktature. Tim činom hrvatski politički pokret je sve svoje snage usmerio ka rešavanju takozvanog „hrvatskog pitanja". „Zagrebačke punktacije" istakle su u prvi plan princip narodnog suvereniteta, narod označile izvorom svakog političkog autoriteta i svake javne vlasti, seljaštvo nosiocem narodne kulture i ekonomskog života, konstatovale da je „srbijanska hegemonija" uzrok svega zla u državi, zahtevale vraćanje na 1918. kao izvorišnu tačku zajedničkog života. Hrvatski političari su smišljeno radili na političkoj podeli "srpstva". Uspeh nije izostao.
Takozvano „realno jugoslovenstvo", koje je zagovarala vlada Milana Stojadinovića (1935-1939), nastojalo je da nadraste nacionalne posebnosti Srba, Hrvata i Slovenaca, ali ih nije negiralo

Sredinom tridesetih godina, sa slabljenjem stega diktature i „odlaskom" njenog glavnog zagovornika, jugoslovenstvo je zakoračilo u novu međufazu u oblikovanju države. Takozvano „realno jugoslovenstvo", koje je zagovarala vlada Milana Stojadinovića (1935-1939), nastojalo je da nadraste nacionalne posebnosti Srba, Hrvata i Slovenaca, ali ih nije negiralo. Stojadinović je ostao veran principima o nacionalnom jedinstvu i državnoj celini, smatrajući da jugoslovenstvo predstavlja svojevrsnu podlogu na kojoj je izgrađena država i na kojoj jedino može i mora da se sačuva. Rigidnu i kompromitovanu ideologiju Stojadinović je nastojao da zameni efikasnom državnom intervencijom u privredi koja mu je pružala mogućnost da izmenom „privrednih relacija" sastavi i integriše jugoslovenski prostor i izvrši preokret u srpsko-hrvatskim odnosima. Pokušaji političkog „zaokruživanja" hrvatskog pokreta stvaranjem koalicije u koju su pored Milana Stojadinovića i dela Narodne radikalne partije ušli predstavnici slovenačkih klerikalaca (Slovenska ljudska stranka A. Korošca) i bosanskog begovata (Jugoslovenska muslimanska partija Nehmeda Spahe), nisu dali očekivani rezultat. Nije uspeo ni pokušaj političkog i ekonomskog „približavanja" Kraljevine Jugoslavije Italiji i Nemačkoj i „istiskivanja" HSS i hrvatskog pokreta iz tradicionalnih revizionističkih i revanšističkih uporišta kakva su bili Rim i Berlin. Ekonomska politika Milana Stojadinovića, koja je imala za cilj da ojača ekonomsku i finansijsku poziciju Beograda u odnosu na Zagreb, u kome se nalazilo 70 odsto jugoslovenskog finansijskog kapitala, suviše je kratko trajala da bi donela željene rezultate. Propao je i pokušaj da se sklapanjem konkordata sa Svetom Stolicom zadovolje interesi rimokatoličke crkve u Hrvatskoj i „zaobiđe" hrvatski politički činilac. U tim godinama državu su zahvatili snažni i razarajući dezintegracioni procesi koje je u sve većoj meri pratila nacionalna netrpeljivost i verski ekskluzivizam.

Jugoslovenstvo kao nacionalna ideologija i politička praksa diktature nije, nakon kraljevog ubistva od strane predstavnika terorističkog hrvatskog pokreta (ustaša), više imalo onako brojne zagovornike. Gubilo je dah u redovima političara, ali i dobijalo na ekstremnosti u krugu jugoslovenskih idealista. Pod uticajem snaga koje su ponovo afirmisale „plemenski nacionalizam" u Hrvatskoj je generirana patološka mržnja prema svemu što je jugoslovensko i srpsko. Napadi opozicionih oružanih grupa na nosioce ideologije nacionalnog unitarizma pojačavali su se iz dana u dan izazivajući, istovremeno i represiju vlasti.

U tim danima ovladala je privremenost. Životne veze koje su integrisale jugoslovenski prostor počele su da se tanje i kidaju. Intelektualna elita se međusobno sve više delila i udaljavala. Književni časopisi su sve više postajali nacionalni uočljivo se zatvarajući za pisce iz drugog nacionalnog korpusa. „Jezički rat" je uhvatio maha. Mehaničko stvaranje jugoslovenskog književnog, naučnog i kulturnog jedinstva doživelo je totalan krah. Sve se to poklopilo sa trenutkom u kome su otvoreni i svi ostali politički, ekonomski, socijalni sporovi. Integralni Jugosloveni su na takav razvoj događaja odgovorili pojačanim nasiljem. Ističući jugoslovenstvo kao dogmu oni su zagovarali beskompromisnu borbu protiv svih koje su označavali kao revizioniste, separatiste, komuniste, defetiste, anacionaliste, profesionalne nacionaliste. Po svom fanatizmu bili su jednaki ubeđenim komunistima i fanatičnim klerikalcima. Ako se kulturni život i kulturne prilike uzmu kao barometar „društvenog zdravlja", onda se već u drugoj polovini 30-tih godina XX veka moglo naslutiti da projekat dekretiranog jugoslovenstva nema budućnost, a sa njim i država koja je tako uređena. Procesi dezintegracije su toliko uhvatili maha da se sve u Jugoslaviji počelo „lelujati". Sve je to dodatno zaoštravalo odnose srpskog i hrvatskog naroda.
Književni časopisi su sve više postajali nacionalni uočljivo se zatvarajući za pisce iz drugog nacionalnog korpusa. „Jezički rat" je uhvatio maha

U tridesetim godinama XX veka, u redovima bliskim hrvatskom pokretu sve je više sazrevala svest da ekonomska i kulturna dominacija hrvatskog naroda treba da postane osnova buduće političke dominacije u jugoslovenskoj državi. U skladu sa tim, hrvatski nacionalisti su svsrdno podržavani od biskupa rimokatoličke crkve, sve više aktuelizovali tezu da „nema kulture bez povjesti, kao ni povjesti bez kulture", čime su jasno stavljali do znanja svoje neslaganje sa jugoslovenskom idejom i državom koju je ona oblikovala. Potencirano je da u kulturi leži „glavna bit" naroda i da hrvatska kultura ima svoje uporište u rimokatolicizmu. Po njihovom mišljenju kulturna dimenzija hrvatskog bića, formirana pod uticajem rimokatoličke crkve i Zapada, odnosila je prevagu nad slovenstvom koje ih je vezivalo za susede istog jezika i ali različite vere.

Sa slabljenjem stega diktature nacionalni pokret Hrvata sve je više jačao. Njegov nosilac bila je Hrvatska seljačka stranka - partija koja je u svakoj prilici otvarala pitanje ustavno-pravnog preuređenja jugoslovenske države i rešavanja tzv. „hrvatskog pitanja". Počev od sredine 30-tih nacionalni pokret je počeo da dobija otvorenu podršku klerikalno raspoloženog biskupata unutar rimokatoličke crkve. Na neistinama i poluistinama da se Hrvatska sistematski pljačka i izrabljuje, da je okupirana, da su hrvatskom narodu uskraćena primarna narodna prava, zabranjena upotreba hrvatskog imena, ugrožena egzistencija, zabranjen rad njegovih kulturnih i nacionalnih društava, istisnut „hrvatski jezik" iz škole i javnih službi, krivotvorena i brisana istorija, zapostavljena i gušena vera, skrnavljene svetinje i drugo, HSS je fanatizovala mase hrvatskog sela. Na mnoge načine sugerisano je stanovništvu da „režim sile" mora biti srušen, šireno nezadovoljstvo državom, stvarana psihoza kod hrvatskog stanovništva da je u Kraljevini Jugoslaviji u neravnopravnom položaju. Istim duhom odisali su i memorandumi, pisma, izveštaji koji su slati na brojne adrese u evropskim prestonicama. Sa svakom novom godinom, pod uticajem frankovaca, rimokatoličkog klerikalizma, ustaškog pokreta ali i represije režima, stavovi HSS su radikalizovani.

Zaključenje Bloka narodnog sporazuma (8.10.1937) i nešto kasnije pad vlade Milana Stojadinovića (februar 1939) označili su novu fazu u srpsko-hrvatskim odnosima. Unutrašnje tenzije i kriza međunarodnog poretka prouzrokovale su neodložno preuređenje jugoslovenske države septembra 1939. Tom prilikom formirana je Banovina hrvatska (čine je Savska i Primorska banovina, dubrovački srez Zetske banovine, srezovi Derventa i Gradačac iz Vrbaske banovine, Travnik, Fojnica i Brčko iz Drinske banovine, Šid i Ilok iz Dunavske banovine). U okviru banovine bilo je preko milion Srba kojima akt o preuređenju države nije garantovao nikakvu pravnu zaštitu. Formiranjem Banovine Hrvatske izvršena je revizija centralističkog Oktroisanog ustava iz 1931. Tim aktom se definitivno raspala ideologija jugoslovenskog nacionalizma. Proces danjeg nacionalnog preoblikovanja države i formiranja, pored hrvatske, i zasebne srpske i slovenačke administrativne jedinice, prekinuo je rat. Stvaranje Banovine Hrvatske, podela teritorija, etnocentrizam Hrvata, teror nad Srbima, zavođenje autoritarnog režima HSS i njenih militantnih udruženja („Hrvatska seljačka zaštita", „Hrvatska građanska zaštita", „Hrvatski junak"), klerikalizam koji je zadobijao oblike klerofašizma, ekskluzivni hrvatski nacionalizam obeleželi su predvečerje rata. Nastanak Banovine Hrvatske bio je znak da je u dugom „rvanju" sa jugoslovenskom ideologijom hrvatski etnocentrizam izašao kao pobednik.
Šta Vi mislite o ovome? Podijelite ili komentarišite tekst! Pratite nas na Facebook-u i Twitteru!


Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove portala Banija Online. Banija Online zadržava pravo brisanja komentara sa neprikladnim sadržajem!
rek b or