grb sfrj Godina 1945. označila je kraj Drugog svetskog rata. Sa njom je nastupilo vreme „nabijeno" energijom oslobođenom u ratu i bogato istorijskim pojavama i procesima sa isprepletanim uzrocima i posledicama. Na granicama jugoslovenske države, u tom burnom vremenu, u regionalnim okvirima odigravala se svetska istorija. Na unutrašnjem političkom planu nastupilo je vreme obnove i izgradnje, prvog petogodišnjeg plana, radnih akcija, pruga i gradilišta, agrarne reforme, kolonizacije, kolektivizacije sela, velikih kampanja na opismenjavanju ali i terora, straha, prinude, razvlašćivanja poraženog neprijatelja, prve i druge nacionalizacije, prvog ustava, sukoba sa SSSR i zemljama „narodne demokratije", ekonomske blokade, zatvora i mučilišta za klasne i ideološke protivnike koje je simbolizovao Goli otok, kontrolisanih informacija i kontrolisanog života. Vreme u kome je postojao privid da je ostvarivanje ciljeva socijalizma u najbližoj perspektivi.

Jugoslovenska država nastala 1945. godine oblikovana je u duhu ideja „partizanskog jugoslovenstva" koje je zagovarala Komunistička partija Jugoslavije. Jugoslovenstvo KPJ je umnogome bilo opterećeno dogmatskim i klasnim pogledima na državu i strogošću prema srpskom narodu. Početkom dvadesetih godina KPJ je zagovarala unitarno uređenu Jugoslaviju. Zatim se duže od jedne decenije (1923-1935) zalagala za razbijanje te iste jugoslovenske države i formiranje nezavisnih nacionalnih država na njenom tlu. U godinama uspona nacionalsocijalizma i podele sveta na svet fašizma i svet antifašizma jugoslovenski komunisti su, pod uticajem Moskve, prihvatili jugoslovensku državu i za nju se svojski borili tokom rata 1941-1945. U skladu sa svojim pogledima na nacionalno pitanje, u celom periodu postojanja jugoslovenske kraljevine (1918-1945), jugoslovenski komunisti su podsticali mržnju prema srpskoj buržoaziji kao ugnjetačkoj, nekritički prihvatali tezu o velikosrpskom hegemonizmu, saglašavali se sa planovima o nastajanju nacionalnih država na račun srpske etničke teritorije, širili propagandu o vojsci kao „srpskoj instituciji" koja je izvršila okupaciju jugoslovenskih oblasti. Za nju su srpski činovnici bili označavani eksplatatorima drugih naroda, a „hrvatski nacionalisti" (ustaše) mogućim saradnicima u rušenju Jugoslavije. Srpskim komunistima je KPJ stavljala u zadatak da rade protiv velikosrpskog hegemonizma i sopstvene (jugoslovenske) države. U skladu sa tim bila je i nacionalna politika koja je preko partijske institucionalne strukture naprosto drobila oblasti srpskog etničkog prostora.

Komunisti su zagovarali ravnopravnost jugoslovenskih naroda. Za razliku od građanskih političara verovali su da se nova Jugoslavija može izgraditi jedino kao „federacija ravnoteže". U skladu sa tim, od prvog dana oružanog ustanka (ustaničke mase su u velikoj većini činili Srbi), putem različitih organizacionih formi (teritorijalna struktura partijskih organizacija, organizacija privremenih organa vlasti, vojno-politička struktura), KPJ je razvijala proces nastajanja nove jugoslovenske federacije. Razlozi pragmatične prirode (unutrašnji i spoljni) presudno su uticali da se i o delikatnim pitanjima, kakvo je bilo pitanje razgraničenja nastajućih federalnih jedinica, vođstvo jugoslovenske revolucije nije izjašnjavalo. U situacijama kada su se pojavljivala sporna pitanja (npr. spor partijske organizacije Hrvatske i Vojvodine oko nadležnosti nad Sremom) partijski vrh je nastojao da njihovo rešavanje odloži za neko drugo vreme, posle pobede revolucije. Primena federalnog principa u uređenju partije, ali i buduće države, trebalo je da formalno obezbedi punu ravnopravnost jugoslovenskih naroda, ali da pri tom ne ugrozi opšte jugoslovensko jedinstvo. U federalnom sistemu vlasti Politbiro KPJ je imao dominantno mesto. Njemu su bili podređene postojeće nacionalne i pokrajinske partijske organizacije, nastajući aparat vlasti, vojna organizacija, što sve govori da nije postojala suštinska federalizacija. Odlukom o izgradnji Jugoslavije kao državne zajednice ravnopravnih naroda na demokratskom federativnom principu Drugo zasedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ) je potvrdilo proces federalne institucionalizacije koji je trajao od prvih dana rata. AVNOJ se opredelio za priznanje pet konstitutivnih naroda ( Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci, Makedonci) i šest federalnih jedinica (Bosna i Hercegovina je trebalo da zbog svoje složene nacionalne strukture ima status autonomije, ali je neposredno pred samo zasedanje AVNOJ-a odlučeno da i ona bude konstituisana kao ravnopravna federalna jedinica). To je bila značajna promena u odnosu na Kraljevinu Jugoslaviju i dikontinuitet u nacionalnoj i državnoj politici. AVNOJ nije rešio pitanje unutrašnjeg uređenja federacije i razgraničenja federalnih jedinica. Ipak, svako od mogućih rešenja delilo je srpski narod u više federalnih jedinica.

Srbija je bila poslednja jugoslovenska oblast koja je konstituisana kao federalna jedinica, i to nije bilo slučajno. Partija je čekala da pre toga budu uobličene sve ostale federalne jedinice. Konstitutivni čin formiranja federalne Srbije odigrao se, u više etapa, od novembra 1944. do avgusta 1945. Velika antifašistička narodnooslobodilačka skupština Srbije (9-12.11.1944) donela je odluku kojom je Srbija proglašena „ravnopravnom federalnom jedinicoma Demokratske Federalne Jugoslavije, a Antifašistička skupština narodnog oslobođenja Srbije (ASNOS) konstituisan kao „najviše zakonodavno i izvršno narodno predstavničko telo", vrhovni organ državne vlasti i nosilac „suvereniteta naroda i države Srbije". U tom trenutku, dok postoje slična tela u svim drugim jedinicama buduće jugoslovenske federacije, Vojvodina, Kosovo i Metohija i Sandžak još uvek nisu bili formalno u sastavu Srbije. Srbija je obrise svojih republičkih granica definitivno dobila aprila 1945. godine. Proces konstituisanja federalne Srbije definitivno je okončan avgusta iste godine.

U isto vreme, u odnosu na ostale partijske organizacije u zemlji, kasnilo je i konstituisanje partije srpskih komunista u okviru jedinstvene KPJ. Taj čin se definitivno odigrao početkom maja 1945. Tom prilikom, sa kongresne govornice Josip Broz Tito je poručio srpskom građanstvu da komunisti nisu „rascjepili Srbiju" već su stvaranjem federacije „napravili srećne Srbe u Bosni, isto tako kao i Hrvate i muslimane". Broz je isticao da se radi samo o administrativnoj podeli u kojoj granice između federalnih jedinica spajaju jugoslovenske narode. Slikovito, te administrativne granice, Tito je uporedio sa „žilicama u mermeru". U narednim godinama (taj proces traje od 1945. do 1956. godine) konačni teritorijalni okvir federalnih jedinica bio je utvrđen po različitim merilima (istorijskim, etničkim, geografskim, ekonomskim, političkim...). Sporna granična pitanja rešavana su u najužem partijskom vrhu, na sednicama Politbiroa KPJ, formiranjem partijsko-državnih komisija, privremenim razgraničenjima koja su vremenom postajala konačna, iako ih nije legalno razmotrio i potvrdio nadležni državni organ i o tome doneo pravno valjani akt. Nekoliko decenija kasnije po tim granicama je „raskrojena" jugoslovenska džava, a granice republika postale su državne granice novih državnih entiteta. Taj proces je, u jugoslovenskom slučaju, podržala i međunarodna zajednice. Pravo na otcepljenje dato je republikama, a ne narodima.

Srbija je bila i jedina jugoslovenska federalna jedinica koja je u svom sastavu imala autonomne oblasti (kasnije pokrajine). Bila je to posledica ubeđenja jugoslovenskih komunista da jugoslovenska država, kao „federacija ravnoteže", jedino i može biti obnovnjena „lomljenjem" Srbije kao najveće i najsnažnije federalne jedinice. To je činjeno i ćutanjem o genocidu kome je srpski narod bio izložen na prostoru NDH, zabranom povratka srpskih izbeglica u njihove domove, nametanjem hipoteke o „velikosrpskom hegemonizmu", zabranom naglašavanja srpskog nacionalnog individualitata, sprečavanjem otvaranja srpskog pitanja, centralizovanjem vlasti, federalizacijom Srbije, stvaranjem utiska da za razliku od ostalih jugoslovenskih naroda Srbi ne trebaju da oivičavaju svoj nacionalni prostor, svesnim menjanjem položaja Srbije i srpskog naroda kroz ustavna rešenja, nametanjem brojnih hipoteka. U obnovnjenoj Jugoslaviji srpski narod je imao daleko manji uticaj od onog koji mu je pripadao s obzirom na brojnost, ulogu u ratu, podnete žrtve, genocid, učešće u revoluciji.

Šta Vi mislite o ovome? Podijelite ili komentarišite tekst! Pratite nas na Facebook-u i Twitteru!


Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove portala Banija Online. Banija Online zadržava pravo brisanja komentara sa neprikladnim sadržajem!

Banija

paroh-umicevic-pozvao-pomozimo-skolarcima-s-nabavom-skolskog-priboraParoh Umićević pozvao: "Pomozimo školarcima s nabavom školskog pribora!“
PETRINJA - Pravoslavni svećenik petrinjske parohije Saša Umićević još jednom je pokrenuo akciju sakupljanja pomoći za one kojima je ona potrebna. Navikli...
kako-su-rusili-zajednicuKako su rušili zajednicu
GLINA - Masovna ustaška ubijanja Srba u glinskoj pravoslavnoj crkvi, koja su praćena uništavanjem svih tragova srpskog postojanja u Glini, njihove duhovne...
obiljezavanje-godisnjice-stradanja-capraskih-srbaObilježavanje godišnjice stradanja capraških Srba
BEOGRAD - Predstavnici "Zavičajnog udruženja Banijaca" položili su vijenac i zapalili svijeće na spomen obilježju u Kaluđerici za sve capraške žrtve....
godisnjica-zlocina-nad-capraskim-srbimaGodišnjica zločina nad capraškim Srbima
BEOGRAD - U Sisku i okolnim mjestima, u ljeto i jesen 1991. godine, likvidirano je, prema Veritasovim podacima, najmanje 118 lica srpske nacionalnosti, od...

Društvo

robinzon-od-vrginmostaRobinzon od Vrginmosta
VRGINMOST - Kada u zapuštenim i uglavnom napuštenim selima i zaseocima Banije i Korduna naiđemo na...
protiv-aveti-proslostiProtiv aveti prošlosti
KRNJAK - U Mjesnom odboru Gornji Skrad u općini Krnjak obilježena je 76. godišnjice formiranja Drugog...
kako-smo-oslobodili-bovicKako smo oslobodili Bović
BOVIĆ - U Mjesnom odboru Bović, koji se nalazi u sastavu općine Vrginmost, prošle subotu je obilježena...

Novosti

godisnjica-nestanka-novinara-djure-slavuja-i-ranka-perenicaGodišnjica nestanka novinara Đure Slavuja i Ranka Perenića
ORAHOVAC - Danas se navršava 19 godina od nestanka novinara "Radio Prištine" Đure Slavuja i Ranka...
naucni-skup-hrvatsko-srpski-odnosiNaučni skup "Hrvatsko - srpski odnosi"
GOLUBIĆ - I ove godine, deseti put za redom, organizira se međunarodni znanstveni skup u Golubiću kraj...
sad-velicanje-ustastva-i-antisrpska-osecanja-u-hrvatskojSAD: Veličanje ustaštva i antisrpska osećanja u Hrvatskoj
VAŠINGTON - U novom izveštaju o verskim slobodama, SAD su upozorile na veličanje Nezavisne Države...

Kultura

preobrazenje-kao-ohrabrenjePreobraženje kao ohrabrenje
Na praznik Preobraženja Gospodnjeg, kao što to vjekovna tradicija nalaže, veliki broj pravoslavnih...
proglaseni-ovogodisnji-laureati-nagrade-strazilovoProglašeni ovogodišnji laureati nagrade "Stražilovo"
SREMSKI KARLOVCI - U susret 46. Brankovom kolu, žiri ove pesničke institucije, u sastavu: Nenad...
grad-split-ugostio-clanove-udruzenja-srba-iz-hrvatske-nikola-tesla-iz-kragujevcaGrad Split ugostio članove Udruženja Srba iz Hrvatske “Nikola Tesla” iz Kragujevca
SPLIT - SKD “Prosvjeta” pododbor Split u suradnji s Vijećem srpske nacionalne manjine grada Splita 17....
visedecenijsko-razbijanje-predrasuda-o-ojkaci-na-dragotinjskim-vecerimaVišedecenijsko razbijanje predrasuda o Ojkači na "Dragotinjskim večerima"
PRIJEDOR - U sastavu "Kulturnog ljeta u Prijedoru" ove subote naveče svojom besjedom pjesnik Nenad...

Oluja

bogdan-rkman-pravo-na-tugovanjeBogdan Rkman: Pravo na tugovanje
Kako ocjenjujete ovogodišnje obilježavanje godišnjice Oluje?Da je bilo mirnije, jeste. Da je incidenata bilo, jeste. Ove godine u Kninu ritualno nije...
proces-tihog-egzodusa-srba-iz-hrvatskeProces tihog egzodusa Srba iz Hrvatske
Ako sledeće godine stupi na snagu porez na nekretnine prema kojem će vlasnici kuća ili stanova u kojima ne žive plaćati skoro tri puta skuplju taksu,...
pored-svih-tih-ustasa-i-cetnika-sto-ce-nam-dva-dzentlmenaPored svih tih ustaša i četnika, što će nam dva džentlmena?
Kad se srpski pukovnik Čedo Bulat predao hrvatskom generalu Petru Stipetiću, bio je to možda najbolji trenutak prošlog rata, i ne samo jer je tada, 8....

Politika

dragana-jeckov-vazno-nam-je-obrazovanje-na-srpskom-jeziku-i-cirilicnom-pismuDragana Jeckov: Važno nam je obrazovanje na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu
ZAGREB - Dragana Jeckov, prva saborska zastupnica SDSS-a, koja je u utorak prisegnula pred Hrvatskim saborom, najavila je da će u fokusu njezina...
prof-dr-milorad-pupovac-novi-predsjednik-sdss-aProf.dr. Milorad Pupovac novi predsjednik SDSS-a
BOROVO SELO - Jednoglasnom odlukom Glavne Skupštine prof.dr. Milorad Pupovac novi je predsjednik Samostalne demokratske srpske stranke. Nakon punih...
dss-cilj-nam-je-da-srbi-u-hrvatskoj-ostanu-opstanu-i-razvijaju-seDSS: Cilj nam je da Srbi u Hrvatskoj ostanu, opstanu i razvijaju se
VUKOVAR - Rukovodstvo Demokratskog Saveza Srba (DSS) održalo je u utorak 27.06.2017. godine konferenciju za medije u Vukovaru povodom obilježavanja...