Ivo Vojnović rođen je 9 decembra 1857 u Dubrovniku. (1) Kao književnik izrastao je iz slovinskog kulturnog kruga u Dubrovniku. (2) Osnovne škole učio je privatno u Dubrovniku i Splitu. Pohađao je gimnaziju u Splitu (1868-1874) na italijanskom, dovršio je u Zagrebu, gde je 1880 godine svršio pravni fakultet. (3)
Bio je sudija u Hrvatskoj, kasnije upravni činovnik u Dalmaciji. Postao je 1907 godine dramaturg zagrebačkog pozorišta. Prva zbirka njegovih dela izašla je 1884 godine pod nazivom “Perom i olovkom”. Dve godine kasnije Matica Hrvatska izdala je “Ksantu”. Kasnije se bavio samo dramom. Izašle su “Psihe” 1889, “Ekvinocij” 1895, “Dubrovačka trilogija” od 1900 do 1903. Prvi deo je izašao 1900. “Smrt majke Jugovića” je izašla 1907, a “Gospođa sa suncokretom” 1912. Objavio je “Lazarevo Vaskrsenje”, “Akorde”, “Maškarate ispod Kuplja” i “Imperatrih”. Njegove drame prikazivale su se sem u Jugoslaviji, i u stranim pozorištima naročito češkim i poljskim. (4) Posetio je Beograd u aprilu 1912. Na povratku iz Beograda u Zagreb izjavio je dopisniku „Riječkog novog lista” : „ …Vratio sam se u svoju kuću. Vojnovići su živjeli i umirali slavom i tugom Srbije. … došao sam i ja, pa mi se činilo kao da nisam nigđe drugđe bio. Ta iz Dubrovnika do Beograda nema nego skok prostora,- a tradicije historije i običaja su još sve žive. Ta koliko sam dragih Dubrovčana našao ! I sjena velikog Orsata Pucića šetala se sa mnom po Kalimegdanu i po Terazijama. Imao sam njegove pjesme u ruci, pa čitao i gledao – i razumio sve. …. Bog me htio nadariti za sve pregaranje života, pokazujuć mi zemlju obećanja!” (5)
Na početku Prvog svetskog rata 1914 bio je zatvoren “kao srpski pjesnik u Dubrovniku” (6) Sa ostalim uhapšenima stavljen vojnoj vlasti “na raspoloženje kao taoci”. (7) Zbog svojih spisa, drame „Smrt majke Jugovića” i slavljenja uspeha balkanskih saveznika bio je zatvoren kao talac i mnogo propatio. (8) Pregaoci iz Dubrovnika na čelu sa Ivom Vojnovićem sprovedeni su u tamnicu u Šibenik. Prilikom ukrcavanja na brod u dubrovačkoj luci rulja je vikala ne vodite ih dalje, ovde ih utopite ... .Zajedno sa njim bio je Kristo Dominković koji je opisao svoje uspomene iz taoštva i internacije u knjizi „Piljci i kržine”. (9) Bio je zatvoren u Sinju i Šibeniku. (10) Bio je u šibeničkoj tamnici do 15.5.1915 godine. Prenesen je u zagrebačku bolnicu gde je izgubio jedno oko. (11)
Časopis “Sokolski Glasnik” podsetio je 1939 godine da se 30 avgusta navršilo 10 godina od smrti Iva Vojnovića. U članku se isticalo da je pisac “Majke Jugovića” i “Lazarevog vasksenja” bio jedan od najvećih bardova oslobodilačke borbe. Gotovo čitav njegov pesnički rad bio je posvećen ideji narodnog jedinstva Srba i Hrvata i žrtvama koje su pale za stvaranje slobode. Za jedinstvo nije radio samo perom, već je za vreme Prvog svetskog rata bio progonjen od austrijskih vlasti i povlačen po tamnicama. Pred kraj rata u Zagrebu, i ako bolestan, postao je simbol oslobodilačke borbe. Njegov jubilej, pretvorio se u protivaustrijsku demonstraciju. (12) Sokoli su proslavili pesnika Ivu Vojnovića u Osjeku maja 1918. (13)
Posle Prvog svetskog rata živeo je u Dubrovniku. Prisustvovao je otvaranju Pomorske vojne akademije u Gružu 1923. (14) Antun Farčić štampao je u Srpskoj štampariji u Dubrovniku knjigu „Stihovi”. U njoj je opevao svoje tamnovanje u Prvom svetskom ratu. Predgovor u njegovoj knjizi napisao je Ivo Vojnović. (15) Prisustvovao je poseti kralja i kraljice Dubrovniku 1925 godine i primetio da je Stradun okićen cvećem izgledao : „Kao kakav otmeni salon za primanje“. (16) U Narodnoj enciklopediji srpsko-hrvatsko-slovenačkoj istaknuto je da je Vojnović posle Nušića, najplodniji pozorišni pisac novije domaće književnosti. Njegove drame su činile dobar deo međuratnog domaćeg repertoara. (17)
Sem pozorišta i sokolske diletantske sekcije širom Jugoslavije izvodile su njegove pozorišne komade. Sokolska diletantska sekcija u Dubrovniku izvela je na sokolskoj akademiji 2. decembra 1928. Vojnovićev I čin „Lazareva Vaskrsenja”. Društvo je telegrafski zamolilo bolesnog Iva konta Vojnovića u Beogradu, da dozvoli prikazivanje komada. On je telegrafisao : „Dozvoljujem vrlo rado da se prikaže moje „Lazarevo Uskrsnuće” pod vrsnim vodstvom Boža Bubala, oslobodivši predstavu od svih tantiema. Sretni bili i sretno uspjeli. Želim mojim Sokolima i Dubrovniku – Ivo Vojnović”. Po izvršenoj akademiji društvo je poslalo telegram Vojnoviću u Beograd : „Sa vrlo uspjele akademije razdragani „Lazarovim Vaskrsenjem” zanosno pozdravljamo auktora, želeći Vam svaku sreću i skori povratak u našu Dubravu. – Sokolsko društvo”. (18) Umro je 30 avgusta 1929 u Beogradu u 72 godini nakon duge i teške bolesti. Beograd ga je ispratio sprovodom na željezničku stanicu, odakle su ga prevezli u Dubrovnik, da ga sahrane u porodičnu grobnicu kod sv. Mihajla. Dubrovnik je bio u crnini. Sahranjen je u prisustvu kraljevog zastupnika, zastupnika vlade, Hrvatskog književnog društva, Matice Hrvatske, svih humanih i kulturnih društava iz Dubrovnika, zastupnika građanskih i vojnih vlasti i mnoštva naroda. Naročito brojno bilo je učešće sokola na sahrani. U članku u “Sokolskom Glasniku” istaknuto je da oni smatraju da dela po kojima će Ivo Vojnović ostati besmrtan bila “Smrt majke Jugovića” i “Dubrovačka trilogija”. (19) Povodom desetogodišnjice njegove smrti u članku u “Sokolskom Glasniku” istaknuto je da je stekao slavu dramama “Dubrovačka trilogija”, “Ekvonocij”, kao i nizom pripovedaka i pesama. Sokolstvo se sećalo sa dubokim pijetetom velikog pesnika i klicalo mu : Slava ! (20) Sem sokola i druga rodoljubiva udruženja slavila su Ivu Vojnovića. U Dubrovniku je delovala pevačka župa Ivo Vojnović Južnoslovenskog pevačkog saveza. (21)
U međuratnom periodu sokolska društva su nastavila da izvode njegova dela. Kao primer možemo navesti predstavu sokolskog društva Beograd III. U domu Sokola Beograd III na Zvezdari, kada je dvorana bila slobodna, Udruženje glumaca priređivalo je predstave za građane. Povodom proslave 550 godišnjice Kosovske bitke 1939. Sokolsko društvo Beograd III sa Zvezdare je zajedno sa rediteljem Petrom Matićem odlučilo da prikaže dramski spev „Smrt Majke Jugovića“ od Ive Vojnovića na letnjem vežbalištu. Predstava je trebala da bude izvedena uoči Vidovdana, ali zbog kiše odložena je za 1 jul. Na predstavi je bilo oko 2.000 gledalaca. Gledaoci su bili iz svih slojeva i svih krajeva Beograda kao i iz okoline. Predstavu je pomoglo Gradsko poglavarstvo i uprava Narodnog pozorišta. U predstavi su igrali glumci iz Udruženja i gosti iz Narodnog pozorišta. U komadu je učestvovalo oko 300 lica (glumci, horovi dečiji, ženski i vojni orkestar). Akademiju je otvorio starešina društva Beograd III Dobra Bogdanović. Starokatolički biskup dr. Niko Kalođera održao je predavanje o Kosovskoj bitci i značaju Kosova. Zatim je muzika svirala uvertiru. U prvom činu se pojavljuje Dvor Jugovića, majka, devet snaja Jugovića i unučad. Drugi čin počeo je ženskim horom uz pratnju orkestra. Ljuba Damjanova dočekala je Damjana, a majka kad je čula za pogibiju Jug-Bogdana i mladih Jugovića, vraća Damjana na Kosovo da i on položi svoj život za otadžbinu. U trećem činu, Kosovo polje, puno žita. Na polju žena žanje sa unučićem. Turci gone roblje. Guslar peva. Pojavljuje se Kosovka devojka sa kondirima. Dolazi povorka. Hor peva Svjati Bože. Narod dolazi sa svih strana. Nosi cveće i pobožno kleći uz povorku. Donose glavu Jug-Bogdana i ruku Damjanovu i predaju majci, koja mrtva pada na zemlju. Tragedija je time bila završena. Jedan od uglednih posetilaca izjavio je posle završetka predstave : „Bio sam na mnogim mestima; imao sam prilike mnogošta da vidim, ali ovo što sam večeras video, nisam do danas video“. Dugo se o predstavi razgovaralo u Beogradu i unutrašnjosti. Oni koji nisu došli na predstavu, dolazili su kasnije da vide prostor i kulise. U sokolskom društvu Beograd III smatrali su da je predstava uspela kao retko koja. (22)
Za sokole književnik Ivo Vojnović bio je jedan od najvećih bardova oslobodilačke borbe pred Prvi svetski rat. Zbog svojih dela i slavljenja uspeha balkanskih saveznika za vreme Prvog svetskog rata bio je progonjen od austrijskih vlasti i bio u tamnici. Pred kraj rata u Zagrebu, i ako bolestan, postao je simbol oslobodilačke borbe. Njegov jubilej, tada se pretvorio u protivaustrijsku demonstraciju. Njegovi pozorišni komadi prikazivali su se u Jugoslaviji, i u stranim pozorištima naročito češkim i poljskim. Sem pozorišta i sokolske diletantske pozorišne sekcije širom Jugoslavije izvodile su njegove drame. Na njegove zasluge u borbi za oslobođenje i ujedinjenje podsećala je u međuratnom periodu sokolska štampa. Dok je u članku iz 1929 godine bio spomenut kao knez, deset godina kasnije to je izostavljeno. Ostala je njegova slava kao besmrtnog pesnika. U Dubrovniku je delovala pjevačka župa Ivo Vojnović Južnoslovenskog pevačkog saveza.
Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije
Napomene :
1. “Knez Ivo Vojnović”, “Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 15 septembra 1929, br. 18, str. 3;
2. Nikola Ivanišin, „Dubrovačke književne studije“, Dubrovnik, 1966, str.66, 157;
3. V.P, „Vojnović Ivo”, Stanoje Stanojević, „Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka”, I knjiga, drugo fototipsko izdanje, str. 402;
4. “Knez Ivo Vojnović”, “Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 15 septembra 1929, br. 18, str. 3;
5. Prof. S. Roca, „Veze Dalmacije sa Beogradom i Srbijom”, „Beogradske Opštinske Novine”, Beograd, Juli-Avgust 1940, br.7-8, str.642;
6. V.P, „Vojnović Ivo”, Stanoje Stanojević, „Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka”, I knjiga, drugo fototipsko izdanje, str. 402;
7. Milan Ž.Živanović, „Dubrovnik u borbi za Ujedinjenje”, Beograd, 1962, str.279, 285;
8. „Ivo Vojnović”, „Sveznanje”, Narodno delo, Zagreb, 1937, str. 394;
9. Kristo P. Dominković, „Piljci i kržine“, Uspomene i refleksije iz taoštva i internacije 1914–1917, Dubrovnik, Srpska štamparija, 1922;
10. “Knez Ivo Vojnović”, “Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 15 septembra 1929, br. 18, str. 3;
11. V.P, „Vojnović Ivo”, Stanoje Stanojević, „Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka”, I knjiga, drugo fototipsko izdanje, str. 402;
12. “Deset godina od smrti I. Vojnovića”, “Sokolski Glasnik”, Beograd, 4 septembar 1939, br. 35 i 36, str. 4;
13. „Rad osječkog Sokola”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, februar-mart 1924, br. 2-3, str. 21;
14. „Slavlje naše ratne mornarice”, „Narodna Svijest”, Dubrovnik, 6. novembra 1923, br. 47, str. 2;
15. Antun Farčić, „Stihovi”, Dubrovnik, 1924;
16. Stanislav Krakov „Preko Visokih Dečana i Lovćena u Primorje“, str. 82, 111, Almanah Jadranske Straže za 1926 godinu, Izdaje Jadranska Straža Glavni Odbor Beograd 1926;
17. V.P, „Vojnović Ivo”, Stanoje Stanojević, „Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka”, I knjiga, drugo fototipsko izdanje, str. 402;
18. „Spomenica 25. godina sokolskog rada u Dubrovniku”, Sokolsko društvo Dubrovnik, Dubrovnik, 1929, str. 77, 78, 79, 80, 81, 82, 87;
19. „Knez Ivo Vojnović”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 15 septembra 1929, br. 18, str. 3;
20. “Deset godina od smrti I. Vojnovića”, “Sokolski Glasnik”, Beograd, 4 septembar 1939, br. 35 i 36, str. 4;
21. „Koncert Bugara u Dubrovniku“, „Đirilometodski vjesnik”, Zagreb, Juni, juli, avgust 1935 , br. 6, 7 i 8, str.79;
22. „Vidovdan u Sokolu Beograd III“, „Oko sokolovo“, Beograd, 9 oktobar 1939, br. 7 i 8, str. 97;
