Saradnja dubrovačkih pisaca sa srpskim časopisima izvan Dubrovnika

Srpski pregaoci u XIX i XX veku bili su svesni rasejanosti srpskog naroda na velikom prostoru. Sem pravoslavnih Srba trudili su se da obuhvate i Srbe katolike i muslimane. Da bi u svom radu bili uspešniji povezivali su se u društva. Prvo takvo društvo bila je Matica srpska koja je osnovana u Budimpešti 1826 godine. Početkom 20 veka bila je osnovana Matica srpska u Dubrovniku. Pregaoci su se trudili da sa književnim časopisima i izdavanjem poučnih knjiga povežu srpski narod koji je živeo u više sredina u jednu duhovnu celinu. Srpska književna zadruga je izdavala autore iz svih sredina u kojima je živeo srpski narod. Jedno od takvih sredina bio je Dubrovnik, kulturni centar Srba na Primorju. Jedan od najuglednijih dubrovačkih Srba katolika XX veka, Milan Rešetar, veći deo života proveo je u drugim gradovima, ostavši stalno u čvrstim vezama sa Dubrovnikom. Uz svoj rad kao naučnika trudio se da nastavi rad na ciljevima dubrovačkih Srba katolika. U III kolu izdanja Srpske književne zadruge iz 1894 godine izašla je „Antologija Dubrovačke Lirike” koju je za štampu priredio i predgovor i rečnik napisao Milan Rešetar. (1) Posle Prvog svetskog rata nastavljena je i dalje takva praksa. U „Brastvu” knjizi 17 iz 1923 godine Društva Sveti Sava iz Beograda objavljeni su članci dr. Milana Rešetara „Gundulićev Osman” i Marka Cara „Andrija Kačić Miošić”. (2) U „Kalendaru almanahu Prosveta” za 1925. iz Sarajeva objavljen je Rešetarov članak „Novci krivotvoreni od bosanskih vladara.” (3) U „Vardaru kalendaru Kola Srpskih Sestara za prestupnu 1932 godinu “ izdatom u Beogradu objavljen je pozorišni komad „Jedno veče pri ognju” slike iz narodnog života u Dubrovačkoj župi koje je po pričicama Krsta Dominkovića izradio J. Radović. U prvoj sceni porodica je dobila pismo od rođaka koji je otišao u Ameriku. Posle čitanja pisma okupljeni su komentarisali da je bolje da je ostao doma. Zatim su jednog od njih nagovorili da peva uz gusle. Rešio je da peva o Marku iz Prilepa i Musi Arbanasu u klisuri Kačanika. Dok je trajala pesma svi su sedeli kao okamenjeni. Komentarisali su reči iz pesme. Posle završetka pesme jedan od njih je održao zdravicu domaćinu i svim domaćinovim prijateljima. (4)

Posle Prvog svetskog rata Dubrovnik je nastavio da bude kulturni centar primorskih Srba. Kapital koji je posedovala Matica srpska bio je u austrijskim obveznicama i on je propao posle propasti Austrije. Zato Matica nije više mogla da izdaje knjige, ali je nastavila da radi njena čitaonica. (5) U Dubrovniku je uz srpska i jugoslovenska društva delovalo učeno društvo „Sveti Vlaho”. Delovali su i Francusko-jugoslovenski klub, Nemačka akademija, Češka Beseda, Čehoslovačko-jugoslovenska liga i Rotari klub. Sem aktivnosti društava iz Dubrovnika na izdavanju knjiga, radovi dubrovačkih pisaca štampani su u časopisima rodoljubivih udruženja iz Beograda i ostalih srpskih kulturnih centara. Posle Aprilskog rata 1941 godine rodoljubiva udruženja su zabranjena. Posleratna komunistička vlast težila je da onemogući svaku obnovu aktivnosti srpskih pregalaca u cilju stvaranja novih nacija od srpskog naroda. Posle obnove višestranačja rodoljubiva društva su nastojala da obnove svoj prekinuti rad na duhovnom povezivanju srpskog naroda kao celine. U Dubrovniku izlazi srpski časopis „Poma”.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

1. „Domaća pisma Dositija Obradovića”, Srpska Književna Zadruga VIII kolo, br. 51, Beograd-Zagreb, štampano u srpskoj štampariji u Zagrebu, 1899, str. 204;
2. „Brastvo” Društva Sv. Sava knjiga 17, 1923 godina;
3. M.Rešetar, „Novci krivotvoreni od bosanskih vladara.”, „Kalendar almanah Prosveta” za 1925, Štamparija „Obod”, Sarajevo, str. 80-83;
4. „Vardar XX kalendar Kola Srpskih Sestara za prestupnu 1932 godinu “, Beograd, Štamparsko izdavačko preduzeće „Vreme” A.D. 1932, str. 110-118;
5. „Ponovni otvor „Matice Srpske u Dubrovniku“, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 2 februar 1937, br.1, str.2; Nikola Žutić, „Srpstvo, liberalno jugoslavenstvo i hrvatstvo u Dalmaciji 1918-1941 .“, „Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku, Zbornik radova I“, Beograd 2010, str.205;