Putevima mojih predaka

Odakle početi u vezi sa ovom temom i sa ogromnom vekovnom distancom? Uvek se kaže, od početka. Jer, kao i kod svih Srba, sudbina nam je bila ista. Večite seobe, o kojima je pisao i naš veliki književnik Miloš Crnjanski. Pa, krenimo!

Kuda su se sve Srbi tokom istorije kretali i kako su izgledale te seobe? Sa kog su prostora i kako su došli sve do Dalmacije, Like, Korduna i Banije, sve preko Bosanske Krajine? 

Mnogi relevantni stručnjaci koji se bave time, pre svega, istoričari i antropolozi, kažu sa naučne tačke gledišta, da su velike seobe Srba počele najezdom turske imperije nakon Kosovske bitke, a kasnije je baš te Srbe kao graničare postavljala Austrougarska monarhija da bi zaštitila njihov prodor ka Evropi. Dakle, Srbi sa juga krenuli su u veliku seobu pod vođstvom patrijarha Arsenija Čarnojevića i stigli sve do Sent Andreje, nešto malo iznad današnje Budimpešte. Dugo su tamo ostali, neki dobili i plemićko zvanje sa grbom u svom prezimenu. No, za tih tristo i nešto godina, većina je asimilovana u mađarski živalj, iako još uvek postoje oni koji se ne odriču svog srpskog porekla i naših običaja i kulture. 

               
Druga grana Srba, poreklom iz Stare Hercegovine, krenula je ka zapadu i preko Dalmacije, pogotovo Knina, Glamoča, Zmijanja i Potkozarja, stigla sve do Like, Banije, Korduna i Bele Krajine, a neki čak do Žumberka. I ovde ih je ostalo još vrlo malo posle hrvatske akcije „Bljeska“ i „Oluje“, kada su proterani sa vekovnih prostora, Većina ih nije stigla da ponese ni dokumenta ili drage uspomene i, gde će drugo, sve se to dalo ka svojoj matici, ka Srbiji. Dosta ih se nakon toga našlo širom sveta, od Australije do Kanade i SAD, Švajcarske, Švedske, Norveške...


Moji bliži preci su sa Banije kolonizirali u Banat, kada je kralj Aleksandar Karađorđević darovao sve solunske dobrovoljce zemljom za obradu i za okućnicu. Naše prezime je dosta retko u Srba i kao manji rod pripada većem bratstvu Štrbaca. Porodica Štrbac bila je vlastelinska  porodica u srednjem veku. Potiču sa Štrbine u Hercegovini, a odatle su otišli na prostore Grahova, Drvara, Petrovca, Ključa itd. To je deo porodice koji slavi svetog Đurđa. Drugi deo porodice koji slavi svetog Nikolu, potiče iz Like i iz Severne Dalmacije, tačnije Obrovca. Štrpci su jedan od najvećih krajiških rodova. Slave Đurđevdan i Nikoljdan. Štrpci su se razgranali u više ogranaka. Pod prvobitnim prezimenom Štrbac ima ih 19 kuća, pod prezimenom Nikolašević 4, Radanović 21, Savić 28, Mekterović 4, Špirić 3, Glijaković 2, Gajić 1, Glišanovići, Grecije, Kozjaci, Papići, Pavlinovići, Ristići, Vrbanovići i Mjerkači (Merkači), rodb. naziv PAPIĆI. Matica im je u delu Kistanja, koji se zove Mjerkači. 


Selo Štrpci je deo sela Tupana oko stare crkve sv. Đorđa. Vladika Joanikije je služio službu u crkvi u Štrpcu 2011. godine.

On je iz Velimlja, a to je severno od Tupana. Štrpci se pominju kao selo u popisu iz 1530. godine. Ovo spominjem zbog realno moguće veze sa krajiškim Štrpcima, koji su već testirani kao N1a P189, a vidimo da su iste haplogrupe i ogranak Vujadinovića u Pivi, Jokanovići. Tupanjska visoravan proteže se od sela Štrbaca do sela Klenka.

„Osim zaseoka Štrpca kod Pivskog jezera ima i greben  Štrbine, visok  preko   900  metara.

„Nedavno je, vredni g. Goran dr Komar s pomoću g. Ratka Kulića, pronašao na području Ubala, nedaleko mjesta Trsa u Pivi, stećak sa ćiriličnim natpisom „ovdje leži Hlapac Štrbac sluga Božiji“. Dataciju spomenika Hlapcu Štrbcu dr Komar, na osnovu analogija sa obličjem slovnih znakova Hlapčeva natpisa, daje najvjerovatnije "tokom 15. - 16. veka". Takođe, nedaleko lokacije nalaza ovog stećka, nalazi se toponim "Banjske kolibe" koji zasigurno svedoči da su, pored stanovnika Pive, na ovom području planinskih ispasišta, i Banjani imali svoje letnje stanove. Ovim nalazom natpisa na stećku Hlapca Štrbca moglo bi se osnovano pretpostaviti da su se Banjani i sahranjivali pod masivom Durmitora na lokalitetu "Grčkih glavica". 

– Dalje, ka masivu Durmitora, otvara se kanjon Sušice. Pored žitelja Pive, na ovom području su svoje letnje stanove imali i Banjani o čemu svedoči toponim „Banjske kolibe” i rod Koprivica u Nedajnu. Naš cilj, „Grčke glavice”, predstavljen je trima zaobljenim bregovima koji se uzdižu istočno od Ubala i koje dominiraju udolinom. Na jednoj od glavica položeno je u davnini groblje koje možemo pribrojati klasičnim srednjovekovnim nekropolama predstavljenim nadgrobnim spomenicima tipa stećaka.

Prezime Štrbac je danas ličko-bosansko. Toponimi „Štrpci”, „Štrpce”, „Štrbac” prisutni su od Kosmeta i Srbije do Bosne. 

U pogledu imena Hlapac (Hlap) možemo ustanoviti da se javlja tokom 14. veka u periodu vladavine kralja Stefana Uroša II Milutina. Kasnije, ovo ime se javlja u hrisovuljama kralja Milutina velikog crkvenog graditelja i ktitora.

Poznato je da posle propasti Grdanovog ustanka protiv Turaka (1597. godine – Hercegovačka buna), kreće masovna migracija iz pravca istočne Hercegovine, bolje reći iz plemena koja su u njemu učestvovala a to su Banjani, Riđani, Piva itd. Prema istorijskim podacima selo Orah je pripadalo prvoj srpskoj državi na sastavcima reka Pive, Tare i Lima. Kasnije, u Staroj Hercegovini, Orah je predstavljao duhovno središte srpskog naroda Pive, Golije, Gacka i Rudina.

Najveći deo banijskih Srba smatra da potiče sa prostora Hercegovine. Na tom prostoru imamo nekoliko bratstava iz Banjana i Pive koja pripadaju haplogrupi N1a P189.2.

To što sa Štrpcima Ananići nisu u krvnom srodstvu u zadnjih 200 godina, ne znači da nisu bili i pre 500. Sa Štrpcima smo svakako u krvnom srodstvu po muškoj liniji, jer to genetika potvrđuje. Da li je to srodstvo bilo pre 500 ili 1500 godina, to je druga stvar. Ono što je bitno je to da smo po genetskim rezultatima isti rod sa Štrpcima, Aškrabama, Pivljanima i još nekim porodicama.

Čiji su Ananići? Banijski, slavonski ili bosanski? Po Krsnoj slavi Đurđevdanu i vremenu prvog pominjanja, banijski. Ali, iseljavali su se ka Slavoniji, Bosni i Mačvi radi boljeg života.

Prvo pismeno pominjanje Ananića je 1753. god. kad se u Manastiru Divoš pominju OSTOJA ANANIĆ iz Kostajnice i monah manastira Divoš SAVA ANANIĆ iz Bosne.

1. U knjizi Slavka Gavrilovića: “Građa za istoriju Vojne Krajine u 18. veku“, pod datumom 23.07.1754. prvi put u istoriji spominje se prezime „Ananić“ i to Maxim Annanich – unbesoldte gefreyte-aus Papich, dakle neplaćeni kaplar iz Papića. Ova tvrdnja ima svoje originalno uporište u dokumentu koji se čuva u mađarskom državnom arhivu (magyar orszagos leveltar).
2. Prvi spomen na „Ananiće „kao žitelje sela Trnjani kod Slavonskog Broda datira od 10.11.1780. god. Toga dana obavljeno je venčanje Mitra Ananića, žitelja trnjanskog, i Aranđije Odobašić, kćerke Janka Odobašića, žitelja topoljanskog, u Hramu slavnoga proroka Ilije u Topolju, od protojereja Teofana Pretića 
3. Ostaje nam da rasvetlimo dilemu da li su potomci ili rođaci Maksima Ananića umesto plate, jer je Maksim bio neplaćeni kaplar, dobili u posed zemlju u tek novoosnovanom selu Trnjani kod Sl. Broda projektovanom u 40. godini vladavine carice Marije Terezije. 
4. PREZIMENA SRBA U BOSNI – Đorđe Janjatović

Mesto: Trnjani
Prezime: ANANIĆ
Krsna slava: JOVAN KRSTITELj
Parohija protoprezviterat: DERVENTA
Parohija: BOSANSKI BROD

5. Među tim doseljenicima bilo je i takvih koji su dolazili iz udaljenih mesta najviše iz Hercegovine. Za najstarije srpske porodice Bos. Šamca smatraju se: Stefanovići, Babići, Tasovci, Dakići, Pisarevići, Jovanovići, Ananići, Davidovići, Đurići i drugi. Mičić Risto (krčmar, Tešanj, 1849-1938), mada na spomeniku na groblju piše umro 1936. god. u 90. g. života. U narodu zvani „Ananić“ oženjen sa Jokom Ananić (rođ. 1873, u Sarajevu) koja je umrla 1956. god. u 94. g. života.


Srpsko selo Papići na Baniji (sada u Banovini) u Hrvatskoj, je matica svih Ananića. Odakle su i kad tu stigli, još uvek je nedovoljno utvrđeno. Po jednima su stigli zajedno sa Papićima iz sela Koravnica iz plemena Banjani. Banjani su tada bili u Istočnoj Hercegovini i uglavnom su i gravitirali ka Bosni i današnjoj Hrvatskoj. Novom selu su dali ime Papići kao većem bratstvu roda Štrbaca. U rodoslovu Ananića se često pominju duhovna imena Ananije od kojeg imena je i izvedeno prezime, samo što je iz njega izostavljeno ono -ije. Ostao je koren reči Anan na koji je kasnije pridodat nastavak za srpska prezimena -ić. Znači, nije Ananije-Ananijev-Ananijević, nego ANANIĆ. Nešto kao Ilija-Ilijić-Ilić. Pominju se još i duhovna imena Atanasije, Mojsije, Sofronije, Maksim, Benedikt (nedavno preminuli arhimandrit manastira Ravanica u Vrdniku). Pošto se oni kao duhovnici nisu mogli ženiti (neki su bili u činu arhimandrita, npr.Ananije u manastiru Papraća još 1638. godine, zatim Ananije iz Fanare kao mitropolit zahumsko-hercegovački, itd), verovatno su neki od njihovih braća davali svojoj deci imena poznatih stričeva. Po kazivanju Manojla Grbića u “Karlovalčkom vladičanstvu”, baš taj mitropolit se pominje u obilasku nekih sela u Lici, na Baniji i na Kordunu. To je bilo u razmaku od petnaestak godina i nije isključeno da su Maksim i Ananije bili srodnici, možda braća, a možda stric i sinovac. To je bilo baš u vreme kada su se na području današnje Hrvatske uvodila prezimena. Obojica nisu bila stalno nastanjena u Papićima, jer je Crkva određivala mesto službovanja svojim ljudima, a AU vojska svojim. Sa Banije su se kasnije iz matičnih Papića mnogi iselili u Slavoniju, naročito oko Sl. Broda. Negde oko 1920. godine, neki od Ananića su iselili u Vojvodinu, u selo Aleksandrovo kod Zrenjanina i u Banatsko Aranđelovo kod Novog Kneževca. Ima ih da su početkom 20. veka iselili u SAD, a u Kanadu oko 1950. godine. Što se KRSNE SLAVE tiče, pravi Ananići iz Papića sa Banije slave ĐURĐEVDAN, dok oni u Bosni slave Jovandan, a u Hrvatskoj Jovandan, pa i Mitrovdan (verovatno se neko “prizetio” i prihvatio ženinu Krsnu slavu). 
                                      
Danas je svakome na svetu ko drži do sebe milo znati o svom poreklu. Ali mnogi zapadni Srbi često nisu mogli ni saznati o tom poreklu pošto nije imao ko da prenese to znanje na mlađe naraštaje. Već više vekova se dešava zatiranje Srba zapadno od Drine, koje je kulminiralo u drugom svetskom ratu kada su cela sela i cele srpske porodice zatrte. Pored fizičkog utamanjivanja konstantno se sistematski radi na krivotvorenju mnogih podataka. 

Vrlo je teško pitanje odakle potiču Srbi. Na ovom prostoru je dolazilo do čestih seoba i mešanja različitih naroda pa se zato može teško govoriti o izolovanoj populaciji i teorije o našem poreklu su različite, pa postoje Srpsko-slovenska teorija, Iranska teorija i Starosedelačka teorija, koja smatra da su Srbi starosedeoci na Balkanu i direktni naslednici kulture Lepenskog Vira, a potom Vinčanske kulture. Tvrdi se da su Srbi u jednom trenutku napustili Balkan. Deo Srba je ostao na Balkanu, a deo mu se kasnije vratio na iste prostore.

Poznato je da jedino Srbi imaju svoju KRSNU SLAVU, koja je danas zaštićena kao naš brend u UNESKU. Kažem Srbi, ali ime zaštitnika i patrona porodice, slave i Crnogorci, neki Makedonci, pa, tajno i poneki pripadnici islamske i rimsko-katoličke veroispovesti, što dokazuje da su bar nekad bili srpskog porekla. Krsna slava ima bitnu ulogu u određivanju porekla nekog prezimena, ali ne presudnu. Dešava se da pripadnici jednog istog prezimena slave više različitih slava. Ponekad se neko prizetio, zadržao svoje prezime, ali i preuzeo ženinu slavu. Dešavalo se da neka porodica nema više muških potomaka na koje bi se slava prenosila i onda mladoženja preuzima i ženino prezime i njenu Krsnu slavu. 


Čovek bez prezimena je isto što i drvo bez korena. 

Prezimenska osnova može da bude različita. Najčešće su prezimena davana po ocu (Petrović, Nikolić, Jovanović…), pa po plemenu (Drobnjak, Vasojević…), po zvanju (Popović, Kapetanović…), po zanatu (Kovačević, Majstorović…), po osobinama (Mudrinić, Bjeloglav, Ćosić, Brkić…), po mestu, zavičaju (Glamočanin, Ličanin…), po nadimku, špicnametu (Surla, Zatezalo…), po vojnom zvanju (Kaplar, Kapetan…), po stranoj reči (Tintor, Bomeštar…). Posebnu grupu srpskih prezimena sačinjavaju ona, koja su stvorena pomoću nastavaka -ović, -ević, -ić. Kao što smo već rekli, najčešće je to lično ime rodonačelnika familije očevo, dedino ili ime nekog drugog muškog pretka u direktnoj liniji srodstva. Osnivač prezimena ne mora uvek da bude krvni srodnik, nego i usvojitelj, staratelj, dobročinitelj… Ako su prezimena data po imenu muškog potomka, onda su obično duža, a ako su po ženskoj liniji, kraća.

Ponekad se prezimena formiraju po skraćenom postupku, tako što se izostavlja onaj srednji elemenat (-ov, -ev) i odmah se dodaje deminutivni nastavak –ić (Jovanić, Bojanić, Stamenić…). Skraćena prezimena se po pravilu izvode iz hipokoristika (Đurić, Perić, Đurović, Perović – kad su na poslednje slovo O). Ako je reč o matronimima (prezimenima po ženskoj liniji), onda se primenjuje ta skraćena procedura (Marić, Zorić…).

Ime i prezime su lična karta svakog čoveka. Ime predstavlja i oličava ličnost, a prezime tradiciju, poreklo, korene i pretke. U prva prezimena kod Srba, mogu se ubrojati i slovenska plemena Ljutići, Bodrići… još iz IX veka. U XVII i XIV veku, u mnogim krajevima nije još bilo ustaljeno prezime kao drugi član imenske formule. Veliki privredni prosperitet postignut je u srednjovekovnim srpskim državama Nemanjića i Kotromanića. On je bio ispred dostignuća tadašnjih evropskih zemalja. Čak i posle Kosovske bitke, srpska država je pod vladavinom Stevana Lazarevića, a naročito Đurđa Brankovića, spadala u red najbogatijih država tadašnje Evrope.

Srbi u krajevima pod Mlecima, Ugrima ili Austrijom, imaju prezimena u XV, XVI i XVII veku. Prezimena na –ić, 1817. godine, bila su zabranjena za Srbe na području Austrougarske. Tako su nastala prezimena Kovačev, Radičev, Glišin, Lazin, Jovin…Najstariji popis stanovništva Srbije potiče iz 1476. godine. Posle ovog, Turci su izvršili još šest popisa u periodu od 1516. do 1572. godine. Beleženje imena i prezimena u matičnim knjigama nije vršeno istovremeno u svim srpskim krajevima. Tako je Mitropolit Karlovački Pavle Nenadović izdao 26. 6. 1753. okružnicu o uvođenju i vođenju matica rođenih, venčanih i umrlih. Naredbom kneza Aleksandra Karađorđevića, obavezna prezimena se uvode od 1842. godine. Pošto su naši prostori imali burnu istoriju, praćenu čestim ratovima i neprestanim migracijama, najveći deo rodova vodi poreklo od doseljenika iz različitih perioda, dok je pravih starinaca (starosedelaca) malo. Brojne su porodice koje su se, tokom vekova, dva ili više puta preseljavale, iz različitih uzroka.

U Srbiji najviše ima Jovanovića, Popovića i Petrovića. Više porodica istog prezimena ne moraju da potiču iz jednog kraja, niti da su u krvnom srodstvu, što svedoče različite krsne slave. Najčešće se uzima lično ime rodonačelnika familije za formiranje prezimena.

Srpskom narodu, strani državni činovnici davali su im prezimena sa pogrdnim prizvukom. Oni su često osim prezimena upisivali i njihove lične ili porodične nadimke. Tako su nastala prezimena: Nakarada, Ušljebrka, Nepergaća, Poplašen, Guzina… Ali, da bi izbegli plaćanje poreza ili poziv na vojnu, kažu da su mnogi Srbi i sami brisali svoje pravo prezime i uzimali ovakvo pogrdno, sve da bi zatrli trag. Otuda i razlike u prezimenima Srba iz Srbije i Srba iz drugih krajeva – jedna su formirale strane vlasti, a druge srpska vlast, u skladu sa narodnom tradicijom.

Kod mnogih prezimena se nailazilo na poteškoće u razotkrivanju značenja i njihovog porekla. No, danas živimo u eri kompjuterizacije, interneta i međunarodnog povezivanja i svako ko želi da sazna odakle mu potiču prapreci, više nema tih problema. Odgovor na to pitanje, danas se može dobiti analizom DNK, tačnije, njegove muške komponente – Y hromozoma. Istraživanje ličnog genetskog porekla postaje sve popularnije kako u svetu, tako i u Srbiji. Samo, potreban će vam biti neki genetičar da vam sve to očita i protumači. Jer, mnogi se od nas baš ne razumeju nimalo u genetiku.


P. S.
U pisanju ovog teksta, služio sam se podacima Momčila Prodanovića, Petra Rađenovića, Evlije Čelebije, Momčila Mićovića, Slavka Gavrilovića, Svetozara Tomića, Slobodana Raičevića, Đorđa Janjatovića i intervjua za sajt „Zapadni Srbi“, sa Duškom Boškovićem.