Mase srpskog naroda prebegle su iz Srbije u tadašnju Ugarsku 1690. i kasnije 1740. Naselile su se na teritorije današnje Vojvodine i južne Mađarske. Sveštenici su došli sa rukopisnim knjigama (srbulje). Nastavljen je rad na prepisivanju knjiga na srpskoslovenskom jeziku uz unošenje osobina srpskog jezika. U tom radu isticali su se kaluđeri koji su pobegli iz manastira Rače kraj Drine. Gavrilo Stefanović Venclović, Zaharije Orfelin i Jovan Rajić pisali su tekstove namenjene srpskom narodu. Gavrilo Stefanović Venclović pisao je besede na narodnom jeziku a crkvene knjige na srpskoj redakciji staroslovenskog. Srpska crkva je zbog pokušaja unije tražila pomoć od Rusije. Delovanje ruskih učitelja i korišćenje ruskih knjiga uvelo je ruskoslovenski crkveni jezik. Ruske knjige bile su obrazac za srpske autore i tako potisnule srpskoslovenski jezik. Bila je to mešavina ruske redakcije crkvenoslovenskog jezika, srpske redakcije crkvenoslovenskog jezika, ruskog književnog jezika i srpskog jezika tog perioda. Slavenosrpski jezik je bio odgovor na pritiske Austrije na Srbe i kao takav bio je jezik srpskog obrazovanja i književnosti do Dositeja Obradovića. Dositej je tražio da se piše razumljivo za narod a to je moglo samo na srpskom.
Vuk je u saradnji sa Kopitarom vodio borbu za čist narodni jezik sa sela. Protivnici su smatrali da Kopitar pomoću Vuka želi da odvoji Srbe od Rusije. Pobedom vukovih pristalica bio je prekinut kontinuitet sa kulturnim nasleđem srpskog naroda i civilizacijskim dostignućima srpskih građana. (1) Za Medu Pucića i krug Srba katolika bilo je nezamislivo brisanje klasične dubrovačke književnosti. Smatrali su za svoju dužnost da povežu klasična ostvarenja dubrovačke književnosti sa novom srpskom književnosti. (2) Većina slavenosrpskih pisaca pala je u zaborav. Među izuzecima bili su Dositej, Njegoš i Mušicki. I Sterija je bio zaboravljen. Milan Bogdanović je istakao : „... preko njegovog imena bačen pokrov zaborava, koji je po njemu ležao sve do pre nekih trideset godina.” (3) Književniku Jakovu Ignjatoviću niko nije mogao da ospori talenat. Bio je objavljivan, ali su štampari ispravljali njegove tekstove. Tadašnji kritičari grdili su njegov jezik. Nalazio se između slaveno-srpskog i Vukovog pravca pomešan sa pokrajinskim rečima Sentandreje i Slavonije. Trudio se da piše čistim narodnim jezikom. Njegovo delo bilo je „prilog istoriji razvitka srpskog književnog jezika”. Nije bio „zakovana starovolja” ali nije mogao da se odvikne od upotrebe starijih slova. (4) Zaboravljen je bio i Đorđe Marković Koder. Početak srpske gimnastike može se vezati uz ime književnika Đorđa Markovića Kodera, koji je dugo vremena bio zanemaren od književnih istoričara. Većina sokola koji su pisali o počecima srpskog sokolstva bavila se samo njegovim gimnastičkim radom. Nije ih zanimao njegov književni rad sem Vojislava Rašića koji je pišući u Srpskom Sokolu 1907. isticao da je Koder stvarao nove reči jače no i jedan iz njegovog doba, kad bi bio prinuđen da poetski iskaže svoje poetsko nadahnuće i Boška Mešterovića koji je svom članku „Razvoj srpskog Sokolstva“ iz 1925. naveo : „Đorđa Markovića nazvanog Koder, jednog romantičnog osobenjaka rodom iz Sremske Mitrovice, čoveka koji je govorio desetinu stranih jezika i pisca za ono doba čuvenog speva Romoranke.“ (5)
Kritičari koji su tražili čist narodni govor isticali su kao primer Stefana Mitrova Ljubišu. Iako se slavenosrpski pisci nisu ogrešili o srpski narod njihova dela nisu bila ponovo štampana i postepeno su zaboravljena. I kasnije kad se pisao o njima slovenosrpski pisci bili su omalovažavani. Navodim jedan primer. U članku „Vuk kao rasni učitelj energije” autor Aleksandar N. Milićević je u listu „Narodna Odbrana” iz 1940. tvrdio za slavenosrpske pisce : „pisalo se srpsko-slovenski, rusko-slovenski, srpsko-rusko-slovenski; dodavala se i oduzimala proizvoljno slova pojedinim rečima; uzimao se čas ovaj čas onaj dijalekt; kod jednog istog pisca, na jednoj istoj strani knjige, bile su zastupljene sve ove nedoslednosti. .... Teško je bilo dokazati tadašnjim nazovi književnicima da književnost treba da služi svima društvenim redovima, a ne samo jednoj društvenoj klasi, koja je pisala sebi i za sebe, jezikom i pravopisom koje često ni sama nije razumevala. A što je naročito otežavalo Vuku posao bilo je i to, što su predstavnici toga haosa u književnosti bili većinom ljudi sa velikim društvenim ugledom, sa zvučnim titulama, na visokim društvenim položajima; crkveni i svetovni poglavari.” (6) Dr Milan Rešetar je pri izdavanju Njegoševih dela bio i prvi komentator Njegoša. U svojim komentarima uz nova izdanja Njegoševih dela kao vukovac isticao Njegoševo povođenje za slavenosrpskim piscima (Mušicki i Sima Milutinović Sarajlija). Njegoš je pisao slavenosrpskom ortografijom, ali je od Vuka preuzeo slova đ, ć i dž. (7)
Posle Drugog svetskog rata istorija se ponovila i pisci koji su bili na poraženoj strani bili potpuno zaboravljeni dugi niz godina. Među njima su bili pisci Gligorije Božović, Dragiša Vasić, .... . U dodatku Politike “Kultura Umetnost Nauka od 17 oktobra 2026 godine na naslovnoj strani objavljen je članak “Pisci otpisani” od Mirjane Sretenović u kome se navodi impozantan spisak zatomljenih pisaca. Među njima su bili i pisci koji su stradali po IB-eu.(8) Nasuprot tim izbrisanim piscima komunisti su se trudili da na svoj način kulturno uzdižu narod. U okviru obeležavanja 150-godišnjice rođenja i 100-godišnjice smrti Sterije 1956. osnovali su festival pozorišnih dela Sterijino pozorje. U definisanju programa i statusa pozorja učestvovale su najistaknutije ličnosti društva, kulture i umetnosti. U prvom odboru Sterijinog pozorja 29. marta 1956. bili su Josip Vidmar, Ivo Andrić, Milan Bogdanović, Branko Gavela, Velibor Gligorić, Mladen Leskovac, Veljko Petrović, Miloš Hadžić ... . (9)
U seobama srpskog naroda sa njima su išli sveštenici. Nastavljen je rad na prepisivanju knjiga na srpskoslovenskom jeziku uz unošenje osobina srpskog jezika. Srpska crkva je zbog pokušaja unije tražila pomoć od Rusije. Delovanje ruskih učitelja i korišćenje ruskih knjiga uvelo je ruskoslovenski crkveni jezik. Slavenosrpski jezik bio je odgovor na pritiske Austrije na Srbe i kao takav bio je jezik srpske književnosti do Dositeja Obradovića. Dositej je tražio da se piše razumljivo za narod a to je moglo samo na srpskom. Stvoren Slavenosrpski kao neki srednji jezik. Vuk je zajedno sa Kopitarom vodio borbu za čist narodni jezik sa sela. Pobedom vukovih pristalica došlo je do odbacivanja srpske književne tradicije vezane za crkvu. Većina slavenosrpskih pisaca pala je u zaborav. Vukovci su bili dominantna struja u srpskoj književnosti, ali nisu bili jedina. Nastavljeno je štampanje knjiga Dositeja i Njegoša. Knjige pisca Jakova Ignjatović bile su objavljivane, ali uz ispravku njegovih tekstova. U vreme prevlasti vukovaca u srpskoj književnosti dubrovački srbi katolici trudili su se da nasleđem klasične dubrovačke književnosti utiču na novu srpsku književnost koju su stvarali vukovci na bazi seoskog govora. Književnika Đorđa Markovića Kodera spominjali su sokolski povesničari. Posle Drugog svetskog rata istorija se ponovila i pisci koji su bili na poraženoj strani bili zaboravljeni dugi niz godina. Komunisti su 1956. kao svoj doprinos kulturi osnovali festival pozorišnih dela Sterijino pozorje u Novom Sadu.
Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina 20 veka srpski književni kritičari i istoričari književnosti počeli su da pišu o slavenosrpskim piscima. Posle uvođenja višestranačja devedesetih godina 20 veka pisano je o književnicima koji su voljom komunista tokom njihove vlasti pali u zaborav. Za Dositeja jezik književnosti bio je srpski uz korišćenje reči iz dotadašnje crkvenoslovenske tradicije. Za Vukove pristalice čist narodni jezik bio je jezik sela. Uz njih su postojale druge struje koje su štampale dela iz književnog nasleđa kao dopunu novijoj književnosti. Održavali su kontinuitet uprkos prekida. U tome je njihov značaj za srpsku književnost. Brisanje srpskih pisaca nastavili su komunisti posle Drugog svetskog rata. Tek posle osamdesetih godina je polako, a posle uvođenja višestranačja došlo do spominjanja zaboravljenih pisaca.
Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije
Napomene :
1. N. Milošević-Đorđević, M.Pižurica, R.J. Popović, „Karadžić, Vuk stefanović”, „Srpski biografski rečnik”, tom 4, Novi Sad, 2009, str. 864;
2. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 202,
3. Milutin Tasić, „Jovan Sterija Popović Srpski velikani drame”, Beograd, 2018, (Biblioteka Blic), str. 28;
4. Momčilo Ivanić, „Milan Narandžić”, Srpska književna zadruga, 60 61, Beograd, 1900, str. XLIV, XLV;
5. Boško Mešterević, „Razvoj srpskog Sokolstva“ I, „Soko Dušana Silnog“, Beograd, oktobar 1925, br.8, str. 115; Saša Nedeljković, „Sokoli pregaoci“, „Dobrovoljački glasnik“, Beograd, jun 2003,br. 21, str.241;
6. Aleksandar N. Milićević, „Vuk kao rasni učitelj energije”, „Narodna Odbrana”, Beograd, 2 mart 1940, br. 9, str. 253;
7. Aleksandar Milanović „Milan Rešetar kao tumač i priređivač Njegoševog dela”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd, 2016, str. 109;
8. Mirjana Sretenović, “Pisci otpisani”, “Kultura Umetnost Nauka” u dodatku Politike od 17 oktobra 2026 godine, str. 1;
9. Milutin Tasić, „Jovan Sterija Popović Srpski velikani drame”, Beograd, 2018, (Biblioteka Blic), str. 59;
