Srbi katolici

Prilikom dolaska na Balkan Srbi su se našli pod uticajem širenja hrišćanske vere iz Konstantinopolja i Rima. U zapadnim delovima prevladala je rimokatolička crkva, a u istočnim pravoslavna crkva. Pred tursko osvajanje postojali su patrijarh srpski u Peći i arcibiskup barski i primas srpski u Baru.
Diplomatska prepiska vođena je na srpskom jeziku. Filip de Diversis u Opisu slavnoga grada Dubrovnika o tome : „ … Ali pošto u susjedstvu toga grada vladaju slavenski gospodari koji pišu ugovore, povlastice, sporazume i pogodbe s dubrovačkim gospodarima ćirilicom, potrebno je da Dubrovnik ima i kancelara ili pisara koji je podjednako izučio talijanski i slovensko pismo.” O nazivu pisma : „pisar Luka P Primojević tražio je od senata dopuštenje za otvaranje štamparije koja bi štampala i “srpskim pismenima” 1514. (1) Sve do druge polovine 16. veka u Dubrovniku bilo je oporuka koje su zapisane ćirilicom. (2)

Smatram da je diplomatska prepiska i povelje uzdigle značaj domaćeg jezika među dubrovčanima. Marko Car je pišući o starom Dubrovniku istakao da je njegov najlepši ukras bila njegova književnost, koja je skoro tri veka predstavljala jedinu literarnu delatnost našeg naroda. Dela stare literature dubrovačke ponikla su većim delom po letnjikovcima u okolini Dubrovnika. Silom prilika povodila se za prekomorskim obrascima. Istakao je da ako je kalup pozajmljen od italijanske književnosti, građa je većinom bila domaća. (3) U dubrovačkoj književnosti bilo je motiva iz srednjovekovne Srbije. (4) Kao primer može se navesti da je Ignjat Đurđević (Đorđić) spevao „Davorija u smrt Marka Kraljevića”. (5)

Pravoslavni Srbi pod turskom vlašću otvarali su svoje štamparije. O tome : „Srbi pravoslavne vere su već 1493. u Crnoj Gori, u Srbiji i Bosni imali svoje štamparije, u kojima su štampali uglavnom knjige religioznog sadržaja. Koje su bile popularne i među bosancima katoličke vere.” Istovremeno protestanske sekte širile su svoje knjige. Sarajevski trgovci katolici uputili su pismo 2. maja 1581. papi Grguru XIII. Pismo je pisano bosanskim ćiriličnim slovima. Jedan deo potpisnika je svoje ime potpisao na italijanskom jeziku, a drugi deo je napisao svoje ime i zanimanje ćiriličnim pismom. Dostavili su papi 6 juna 1581. svoje ćirilično pismo vernici iz Donje Tuzle i Gornje Tuzle. Svi su se potpisali ćiriličnim slovima. Trgovci iz Dubrovnika i Bosne 6 februara 1582. uputili su papi pismo napisano ćirilicom. (6) Svetosavska književnost i bosanska književnost pisane su ćirilicom. U Bosni franjevci su ćirilicu zvali srpskim pismom. (7) Za franjevce i Reljkovića ćirilica je bila srpsko pismo. Osorski biskup Matija Karaman pisao je rimskoj Kongregaciji za propagandu 1744. o Srbima u mletačkoj Dalmaciji : „no pošto se tu nalazi i izvestan broj Srba katolika, oni bi hteli za episkopa Srbina katoličke vere”. (8) Povodom obeležavanja 700 godišnjice smrti Sv. Save. u časopisu „Ferijalac” objavljena su dva članka „Ličnost Svetoga Save” od dr. Jakše Hercega i „Putovanje Sv. Save” od Milije Stanića. U svom članku je dr. Jakša Herceg isticao da su sem pravoslavnih i Turci i katolici poštovali sv. Savu. Čak i posle spaljivanja moštiju od strane Sinan paše na Vračaru. Napisao je da je i Mrnavić u svom životopisu Sv. Save isticao protivan efekat Sinanovog nečasnog dela : „Uspomena na svetog čovjeka (Savu) ostala je i kod Turaka ... i kod šizmatika ... pa i kod naših katolika ... ostalo je ono isto poštovanje, koje je bilo i prije, i koje su naročito iskazivali Iliri svojim hodočašćem“. Za njega to nije bila samo prošlost jer su „U nekim našim krajevima katolici u litanijama zazivaju u pomoć i svetog Savu.”(9) Dr. Ivo Jelačić, starešina Sokolskog društva Konjic (Sokolska župa Mostar) u svom predavanju je istakao : „Mi Hrvati opet smatramo ćirilicu srpskim pismom, a fratar Andrija Kačić-Miošić piše ćirilicom svoju „Korabljicu” i „Razgovor ugodni naroda Slovinskoga”. Pa i spomen-ploča na njegovu grobu u Zaostrogu ispisana je ćirilicom. (10)

Vladika crnogorski Sava Petrović u pismu Dubrovčanima napisao je da su „našega srpskoga jezika”. (11) Do povezivanja književnosti Srba pravoslavnih i katolika došlo je pre nastanka Ilirskog pokreta u Hrvatskoj. Ostojić je smatrao da Satir bila prva knjiga koja je probila kineski zid koji je delio pravoslavnu književnost od rimokatoličke. Treće izdanje Satira bilo je 1793. na ćirilici. Četvrto u Budimu bilo je 1807. na ćirilici. (12) Prvo izdanje Kačićevog „Razgovora ugodnog naroda slovinskog” ćirilicom bilo je 1818. Reljkovićev „Satir iliti divlji čovik” imao je jedanaest izdanja, od kojih su dva štampana ćirilicom. (13) Gundulićev „Osman” štampan je u Dubrovniku 1826. a budimsko ćirilično izdanje Jefte Popovića 1827. (14) Jovan Muškatirović bio je prvi Dositejev sledbenik. Svoje praktične savete saopštavao je narodnim jezikom. Da bi narodnu mudrost upotrebio za vaspitanje naroda, skupljao i štampao poslovice. Njegovo glavno delo bilo je „Pričte, iliti po prostomu poslovice, tjemže sentencije iliti rječenija”. Izdao ih je u Beču 1787, a drugi put umnoženo 1807. u Budimu. U zbirci je bilo i stranih izreka i citata, ali i niz prvi put prikupljenih i štampanih narodnih poslovica. Jedan bunjevački pisac ih je objavio na „ilirski” i latinicom štampao u Pešti 1808. (15)

Matija Petar Katančić istakao je da se „naši Iliri svuda Srbljima zovu” i „Svako zna koliko je daleko između Ilira što žive na Dunavu i Dubrovnika pa ipak nema druge razlike u govoru nego da ih je oboje rodila ista majka”. (16)

Mara Đorđević Malagurska je u knjizi koju je uredila „Bunjevka o Bunjevcima” donela članak o Josipu Krmpotiću, bunjevačkom pesniku i svešteniku i njegovom spevu kojim je veličao pohod kapetana Filipa Vukasovića u Crnu Goru. Filip Vukasović je bio rodom iz Like, i u njegovom su odredu bili oficiri i vojnici Srbi Ličani, pravoslavni i katolici. Donela je odlomke iz speva napisanog o događajima iz 1788.

“Kliče vila sa visoke planine,
Odjikuju brda i doline.
Razbuđuje Srbe iznenada
Po svoj Zeti čak do Skadra grada.
Pak nabraja ona bez pristanka
Redom Srbom i sladka i mila :
“Veselte se, srbski vitezovi!
Eto lete sivi sokolovi;
Prejedriše priko sinja mora,
Hvataju se crnogorskih gora.
Prid njima je plemić od starine,
Vukosović od Ličke krajine.
Viteška je roda i plemena,
Mlad Filipe od stara kolina.
---------------------------------------
Ostali su roda viteškoga,
Pravi Srbi, pravo slave Boga.”
Krmpotić pozvao je srpske starešine i Srbe iz Crne Gore, da se udruže sa Srbima iz Like i da napadnu Turke.
Vidit ćete, kad od Like ravne
Hrabra četa iznenada bane,
Da lošiji nisu vitezovi,
Neg su bili stari sokolovi.
Ljudi, tko je od roda srbskoga,
Nek izvadi britka mača svoga!
Nek zagrne do lakate ruke,
Nek udari viteški na Turke!
Nek zazvoni nova po tom svitu
Srbska slava u prolitnju svitu!”

“Srbkinjice viču tvoje
Zdrav, Filipe Vukasović!
Svilen tebi barjak kroje,
Slavna roda siv sokolić!

Nije l” Srbin Kraljeviću Marko
Od kog Srbin znade pivat svatko?
Nije l” bilo slavna od kolina
Silno carstvo Nemanjić Stipana?
Ne slavi li slavni Srbijan cara
Od svojega naroda Lazara?
Dvi hiljade jur imade lita,
Odkad Srbljin slavom puni svita.”

Na kraju članka a i cele knjige komentar odlomaka pesme je bio „Kao što se iz svega vidi naš stari bunjevački pisnik i katolički svećenik Joso Krmpotić smatrao je i samoga sebe, i junaka Vukasovića, i ostale njegove vojnike i oficire za Srbe, iako su jedni bili pravoslavne, a drugi katoličke vire.”(17) U članku „Bunjevci i „Racki jezik” u istoj knjizi istaknuto je da su stari Bunjevci kad god su hteli da kažu ko su i kojim jezikom govore uvek su odgovarali : „Mi smo Bunjevci i divanimo racki”! Tek od Bože Šarčevića i braće Kujundžića počelo je ulaziti u običaj da se odgovori „Mi smo Bunjevci i divanimo bunjevački”. (18)

Matija Ban je okupio vodeće dubrovačke intelektualce oko novog književnog godišnjaka „Dubrovnik”. (19) Časopis „Dubrovnik cviet narodnog knjižestva” pokrenuli su 1849. Medo Pucić, Matija Ban i Ivan August Kaznačić da bi izdavanjem sačuvaju književna dela starih dubrovčana i da omoguće da se oglase mlade generacije dubrovačkih pisaca. (20) U drugoj svesci „Dubrovnika” Matija Ban je napisao „Hrvati odabrali narječje srbsko i nešto ga pohrvatiše.” Istakaoje svoje shvatanje odnosa vere i nacije : „Mi Srbi, neki smo istočne vjere, neki zapadne, neki unijatske, a neki prešli smo na tursku vjeru – ništa manje svi smo Srbi”. (21) Godišnjak „Dubrovnik” izazvao je Antu Starčevića na njegov prvi javni nastup protiv srpskog nacionalizma u Dubrovniku 1851. (22) Hrvati su pokušavali da prisvoje dubrovačku književnost kao da je njihova. Medo Pucić je reagovao : „ … primili srpski jezik kao svoj zvaničan, srpsku literaturu kao svoju rođenu, obeležavajući ih samo hrvatskim imenom.” (23) Sa hrvatske strane Ivan Kukuljević Sakcinski tvrdio je da su dubrovački pesnici hrvatski pesnici. U svom pismu Kaznačiću 1858. je napisao : „Naš Orsat Počić zauzet je istinabog za ime srpsko, ali ja sam osvjedočen iz historije, etnografije, jezika živućih i starih Dubrovčana da ovo ime njima ne pripada”. Zbog Bosne i Hercegovine došlo je do raskola u dalmatinskoj Narodnoj stranci 1879. Srbi su istupili iz stranke i osnovali Srpsku narodnu stranku 1880. (24) U drugoj polovini 19 veka počeli su katolici u Dubrovniku masovno da ističu svoje srpsko poreklo. Lucijan Marčić je pišući o tom vremenu istakao : „Srbi katolici u Rabu, Zadru i Kaštelima pojavili su se u isto doba, a uzrok im je bio u mržnji prema Austriji i neraspoloženje prema Hrvatima, koji su se silom prilika borili sa Austrijom protiv Italijana i Mađara 1848.” (25)

Medo Pucić polemisao je sa Mijom Pavlinovićem koji je poricao postojanje Srba u Dalmaciji i držao da je zato suvišan „Slovinac”. Časopis „Slovinac” bio je napadan od „Katoličke Dalmacije” zbog „šumadijskog duha”, sem toga nazivali su ga „hrvatožder”, „Srbincem” i optuživali ga za liberalizam. „Katolička Dalmacija” uputila mu je „proročanstvo” : „Jako se bojimo, da će i dubrovačku „Sloviniju” stići ista kob, koja je ukobila i zagrebačku „Iliriju” i đakovačku „Jugoslaviju”.”(26)

Hrvatski pritisak se nastavljao. O kroatizaciji Dubrovnika dubrovački biskup Mate Vodopić istakao je : „Sinci sila nam je da budemo Hrvati, i to valja biti ako nećeš da te mnogi progone, premda ni mi u djetinjstvu, ni naši oci, ni naši djedovi, nijesmo znali za to ime.” (27) Borbu je nastavila Srpska narodna stranka. Lovro Pavlović, advokat u Makarskoj i poslanik Srpske narodne stranke u Dalmatinskom saboru pisao je o težnjama i saradnji Srba pravoslavnih i katolika : „ prije smo mislili da su nam puti odijeljeni, da pravoslavni Srbe teže k istoku, a katolici k zapadu; sad znamo da smo jedan kompaktan narod, da smo prirodna cjelina mi katolici sa pravoslavnim Srbima; cjelina, koja ne teži ni istoku ni zapadu, već hoće da se razvija na svom zemljištu ... “. (28) Austrijske vlasti su zajedno sa Rimokatoličkom crkvom pomagale hrvatsko širenje. Srbi katolici na Primorju bili su izloženi pokušajima austrijske vlasti da sa delom katoličkog klera uguši srpsku narodnu svest. O tome je pisao list Srba katolika „Dubrovnik” : „Još od osamdesetijeh godina prošloga vijeka dovodilo se je učenike sa svih strana, nadasve u gimnaziju, razmještalo profesore i činovnike, koloniziralo penzionere i uopće elemente naklonjene austrijskim težnjama, provodio se je teror i sprječavalo se svim srestvima katoličko Srpstvo u njegovu spasonosnom djelovanju. U docnije doba i zloglasni upravnik Bosne i Hercegovine Venijamin pl. Kalaj bijaše upregao sav svoj aparat protiv katoličkog Srpstva, bojeći se da mu ono ne bi djelovalo ne samo na katolike bosansko-hercegovačke, no čak i na Muslimane.” (29) Kalaj je istakao : „Hrvatsko snaženje, s obzirom na nas, čim se čini na štetu Srba, ne može biti opasno po Austrougarsku jer granice hrvatskog širenja biće korisne i za nas. Ne samo da ćemo razdeliti Južne Slovene, nego ćemo i za dalje deljenje (na Balkanu) dobiti odrešene ruke.” (30)

Srbi katolici postojali su sem Primorja i u drugim krajevima. Injat Brlić bio je pristalica ćirilice. Bio je član Srpskog učenog društva. Izdao je na nemačkom gramatiku slavonskog govora. (31) Andrija Torkvat Brlić isticao je : „u cielom Ilirskim trokutu živili Srbi rimokatoličkog i istočnog zakona.” (32)

U tadašnjoj Bosni katolike Turci nisu pitali za narodnost, nego za veru. Isticali su tada da su oni latini a ne pravoslavci. Bosanski narod nije zaboravio svoju narodnost i svoju svetlu prošlost. (33)

Grubković je posetio Štosmajera u Đakovu. O tome je napisao : „ u Đakovu odemo pohoditi samostan fratara bosanskih. Pričekavši nas tute starešina samostana (ogroman neki fratar bosanski), i pričevši njemu Dr. Rački nešto navijati na Hrvatstvo bosansko, izdrije se taj bosanski fratar, - ni pet ni šest – već ovako : „Aj boga ti mahnite se vi toga Hrvatstva. Vi ćete s tim vašim hrvatstvom upropastiti i Srbe i Hrvate ! Ta mi znamo da nijesmo Hrvati nego Srbi, ama ne smijemo od Rima zvati se Srbima, “... (34) Posle oslobođenja i ujedinjenja 1918. Srbi katolici na Primorju koji su bili deo Srpske napredne stranke prišli su Narodnoj radikalnoj stranci.

Zalaganjem dr. Nikole Dobrečića 20. juna 1935. otvoreno je Arcibiskupsko sjemenište Primasije Srpske u Baru. Prilikom osveštenja sjemeništa Primasije arcibiskup je izjavio da je „bio i jest uvijek najveći prijatelj svog naroda bez razlike vjere“. Sjemenište je velikim delom finansirala kraljevina Jugoslavija. Radilo je do 1941, kada je zbog rata raspušteno. Posle rata 1945. barski arcibiskup je bezuspešno pokušavao da ga obnovi. Dr. Nikola Dobrečić osnovao je pri Arcibiskupiji sirotište i zabavište. U zabavište su bila upisana deca sve tri vjere. Najsiromašnijim učenicima je na dan sv. Save upućivao pomoć preko škola. (35)

Grupa hrvatskih separatista predvođena dr Mišetićem spalila je 1938. pred posetu Milana Stojadinovića Dubrovniku, list „Dubrovnik” uz poklik dolje „Dubrovnik”, „krvavi” Beograd, Stojadinović, Vlada itd. Dubrovčani Srbi katolici, bez razlike stranačkog opredeljenja, priložili su u fond lista „Dubrovnik” 1430 dinara uz propratno pismo : „Kao odgovor na onaj nekulturni atak na Vaš list, na Vas i na Srbe katolike u Dubrovniku, kog je neodgovorna šaka elemenata izvela u ponedeljak veče pred crkvom Sv. Vlaha, izvolite primiti ovaj naš skromni prilog kao znak naše privreženosti prema „Dubrovniku”, moleći vas da i nadalje neustrašivo branite obraz našeg srpskog Dubrovnika ... junački i neustrašivo bili na braniku svih naših nacionalnih svetinja a ponajviše obraza našeg dičnog grada. Samo napred, svi smo uz Vas! - Srbi katolici. P.S. Naš prilog možete slobodno kroz list objaviti uz tekst koji Vam uz prilog dodajemo. Živjeli ! “ (36)

U ime Srba katolika Luka Bone, Božo Hope i dr. M. Gracić iz Dubrovnika uputili su 15 juna 1939. barskom arcibiskupu i Primasu srpskom dr. Nikoli Dobrečiću predstavku o potrebi otvaranja Srpske katoličke bogoslovije u Baru. U listu „Dubrovnik” objavljena je predstavka pisana u oči Vidovdana 1939. „Jedna potreba i jedno pravo Srba katolika” poslana banu Zetske banovine na Cetinju, a dostavljena Arcibiskupu Barskom i Primasu Srbije, pretsjedniku vlade i ministarstvima Pravde i Prosvete u Beogradu. U predstavci se iznosi : „Za katolike Beograda i predratne Srbije, za katolike Crne Gore, Vojvodine i Dalmacije, potrebni su nam rodoljubivi srpsko-katolički svećenici. Današnji svećenici nisu srpski rodoljubi. Neka ovi primjeri ilustruju rad njihov: Poznata je vrijednost Sokolstva u nas; ono je cement u temeljima Jugoslavije. ...Katolički Episkopat je zauzeo negativni stav prema Sokolstvu. ...Ali djeca iz mješovitih brakova izoštaše sa sokolskih časova, jer im majke zabraniše da više idu u Soko. Prilikom posjete u crkvi majke su dobile naredbu da svoju djecu više ne daju u Soko. Pa drugi primjer : u carskom Skoplju izlazi već 12 godina katolički list „Blagovest”, pa u mjesto da služi širenju i jačanju srpskog imena u tim krajevima, on pronalazi u katolicima Stare Srbije Hrvate, kao što ih o. Petar Vlašić nalazi u najistočnijem dijelu Banata. Mi nismo u stanju da kontrolišemo, šta se sve ne naređuje putem crkve našim katolicima, ali su ovo očigledni dokazi : da katolička crkva u Srbiji, Crnoj Gori, Vojvodini i Dalmaciji, ide nasuprot intencijama Srpskog Naroda.” U odgovoru na ovu predstavku jednom od njenih autora dr. Graciću 23.6.1939. dr. Nikola Dobrečić navodi da bi „prije Bogoslovije ovde trebali otvoriti jedno sjemenište sa potpunom klasičnom gimnazijom za sve srpske krajeve”. (37)

U članku „Dubrovačke mase i hrvatsko ime” od Aleksandra Martinovića razmatrala se podrška katoličke crkve hrvatskoj propagandi : „ ... U službu Starčevićeve velikohrvatske ideje bila se stavila i katolička crkva. Ona je propovijedala da je pripadnik hrvatskog naroda svaki onaj katolik koji govori srpskim jezikom. ...Te otada i pojedini Dubrovčani počinju se nazivati Hrvatima, identifikujući narodnost i vjeru, naime misleći da je jedno isto : hrvatstvo i katoličanstvo, a srpstvo i pravoslavlje, ne znajući da ima i Srba, katolika, što priznaje i sama Sveta Stolica, i to još od davnina, još 1067, kada je osnovana srpska katolička arcibiskupija. ...Prema tome, hrvatstvo Dubrovčana nije plod njihove nacionalne svijesti, već odjek velikohrvatske političke propagande, a to nije ni hrvatstvo srpskog katoličkog stanovništva u Bosni, Dalmaciji, Liki, Srijemu, Slavoniji i Bačkoj.“ (38)

Sem Srba katolika na Primorju i Bunjevci su bili izloženi hrvatskim pritisku. List „Dubrovnik” preuzeo je iz „Bunjevačkih novina“ od 7. juna 1940. članak „Samoodbrana Bunjevaca“ u kome se isticalo : „ali Mađari nisu nikada toliko bezobzirno, prosto naređujući, zahtevali od Bunjevaca da se odreknu svoga imena i da postanu Mađari. ... nego da je Bunjevac Hrvat.” „Bunjevačke novine“ su odgovorile da će se Bunjevci braniti od pristalica „tisućjetne“ kulture koji hoće da ih pretvore u Hrvate. (39) Bunjevci su se ugledali na primorske Srbe. Pop Blaško Rajić istakao je u “Našim novinama” od 9 marta 1913. : “ Ima Srba ... eno katolika u Crnoj Gori. A ima Srba rimskoga obreda, evo mi Bunjevci !” Alba M. Kuntić, Prvi sekretar Bunjevačke prosvetne Matice u Subotici i Mara Đorđević Malagurska su u svojim knjigama „Bunjevac-Bunjevcima i o Bunjevcima” i „Bunjevka o Bunjevcima” navodili reči Dum Iva Stojanovića iz 1898. : „Bilo bi najbolje kad bi smo našli jedno zajedničko ime; na pr. Slovinci, Jugosloveni ... Ja bih to ime ončas primio. Ali ako mi neko hoće nametati ime hrvatsko onda sam ja Srb, jer neću laži ni nasilja od nikoga.” Mara Đorđević Malagurska je u svojoj knjizi „Bunjevka o Bunjevcima” iz 1941. štampala članak Srbina katolika iz Splita „Dalmatinski Srbi katolici”. U članku je ukratko prikazana povest Dalmacije, uzroci sukoba Srba i Hrvata i značaj arcibiskupa barskog i primasa srpskog za Srbe katolike. (40) U knjizi „Bunjevka o Bunjevcima” isticali su da kada Bunjevci žele da postanu Hrvati onda kada počnu da govore srpskom ijekavštinom. Smatrali su da oko 6 miliona Srba govore štokavsko ijekavskim narečjem a samo oko 2.000.000 Srba govore štokavsko-ekavskim. Nabrojali su da Crna Gora, Boka Kotorska, Dalmacija, Lika, Bosna i Hercegovina, Sandžak i Zapadna Srbija govore ijekavštinom, a samo Vojvodina, istočna Srbija i Južna Srbija govore ekavštinom. Za njih pravi hrvatski govorni narodni jezik bio je čakavski i kajkavsko-ekavski. Oblasti koje su govorile hrvatski bile su Severno primorje, odnosno deo Dalmacije sa ostrvima i Zagrebačka oblast. (41) Posle Drugog svetskog rata su nove vlasti naredile da se Bunjevcima izdaju novi dokumenti u kojima su oni bili upisani kao Hrvati. (42)

U Subotici Ana Bešlić, akademski vajar, javno se izjašnjavala da je „Srpkinja (Bunjevka)” 1957. (43) Poznavao sam Srpkinju katolkinju Nadu Dabčević-Kastrapeli. Bila je iz Dobrote, ali je živela u Beogradu i Dubrovniku. Moja tetka je morala da objašnjava ostalim studentima u Beogradu ko su Srbi katolici. Na početku sukoba u Jugoslaviji zvala je turističku kompaniju da se raspita da li idu autobusi za Dubrovnik. Predstavnica kompanije je u razgovoru na telefonu odgovorila da idu, ako četnici ne zaustave autobus. Na to ju je Nada pitala šta ako ustaše zaustave autobus. Sa druge strane žice bila je spuštena slušalica.

Srbi katolici smatrali su da su oni bili Srbi uprkos tome što su bili katoličke vere, jer su govorili srpskim jezikom i poštovali srpske običaje. Koristili su ćirilicu i poštovali sv. Savu. Do povezivanja književnosti Srba pravoslavnih i katolika došlo je pre nastanka Ilirskog pokreta u Hrvatskoj. Bili su pod pritiskom rimokatoličke crkve i austrijske uprave da se izjasne kao Hrvati. Pokazalo se da je njihova slabost bila što su prihvatali slovinstvo i jugoslovenstvo kao zajedničko ime za sve Južne Slovene. Dubrovački Srbi i njihov list „Dubrovnik” smatrali su da zastupaju sve Srbe katolike gde god da su živeli u Cavtatu, Subotici, ... . Posleratne vlasti su naredile da se Bunjevcima izdaju dokumenti u kojima su oni upisani kao Hrvati.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

1. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 147, 149;
2. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 150;
3. Marko Car, „Dubrovnik i okolica”, „Jadranska biblioteka III”, Jadranska straža Beograd, Ljubljana, 1928, str. 10, 11;
4. A. Barac, „Srpsko-hrvatska književnost”, Stanoje Stanojević, „Narodna enciklopedija Srpsko-hrvatsko-slovenačka”, drugo fototipsko izdanje, Novi Sad, 2001, knjiga IV, str. 378;
5. M. Rešetar, „Ignjat Đurđević (Đorđić)”, Stanoje Stanojević, „Enciklopedija SHS, knjiga I, Zagreb, 1925, str. 699;
6. P. Bernandin UNYI, „Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca”, Budimpešta, 1947, Subotica, Bunjevačka matica, 2001, str. 95, 103;
7. A. Barac, „Srpsko-Hrvatska književnost”, „Narodna enciklopedija Srpsko-Hrvatsko-Slovenačka”, tom IV, Zagreb, 1929, str.377;
8. Lazo M. Kostić, „Katolički Srbi”, Toronto, 1963, str. 10;
9. Dr. Jakša Herceg, „Ličnost Svetoga Save”, „Ferijalac”, Beograd, novembar 1935, str. 265;
10. Dr. Ivo Jelačić, starešina Sokolskog društva Konjic (župa Mostar), „Značenje velikih ljudi u razvoju naroda”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 12 maja 1932, br. 20, str. 4;
11. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 117;
12. Tih. Ostojić, „Srpska književnost od velike seobe do Dositeja Obradovića”, Sremski Karlovci, Srpska manastirska štamparija, 1905, str. 110, 124;
13. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 111, 114;
14. Zlata Bojović, „Milan Rešetar kao izdavač dubrovačkoh pisaca”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 82;
15. V. Petrović, „Muškatirović Jovan”, „Narodna enciklopedija Srpsko-Hrvatsko-Slovenačka, tom II, Zagreb, str. 928;
16. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 117;
17. Uredila Mara Đorđević Malagurska, „Bunjevački pisnik XVIII vika Josip (Jozo) Krmpotić Lički Bunjevac, svećenik i ...”, „Bunjevka o Bunjevcima”, Gradska štamparija Subotica, 1941, str. 121, 122;
18. Uredila Mara Đorđević Malagurska, „Bunjevci i „Racki jezik”, „Bunjevka o Bunjevcima”, Gradska štamparija Subotica, 1941, str. 92;
19. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 196, 197;
20. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : kulturne prilike u Dubrovniku rešetarovog vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 44;
21. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 118;
22. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 206;
23. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 119;
24. Nikola Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude”, Dubrovnik, 2011, str. 152, 189, 259;
25. Lucijan Marčić, „Dubrovnik i okolina”, Beograd, 1937, str. 42;
26. Nikola Ivanišin, „Dubrovačke književne studije”, Dubrovnik, 1966, str. 31, 90, 91;
27. Milorad Buha „Hrvatska krađa srpskog kulturnog blaga”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 47;
28. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 121-122;
29. „Kratka i beznačajna epizoda u historiji Dubrovnika”, Dubrovnik, 24.juli 1937, br.26, str. 1;
30. Milorad Buha „Hrvatska krađa srpskog kulturnog blaga”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 46;
31. A.B, „Brlić Ignjat”, „Narodna enciklopedija Srpsko-Hrvatsko-Slovenačka, Tom I, str. 275;
32. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 117;
33. P. Bernandin UNYI, „Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca”, Budimpešta, 1947, Subotica, Bunjevačka matica, 2001, str. 120;
34. „Dr Paštroviću vrhu Srbstvohrvastva Grubković”, (4) „Dubrovnik”, Dubrovnik, 26 marta 1938, str. 3;
35. Rastoder Šerbo, Jasmina, „Dr.Nikola Dobrečić, arcibiskup barski i primas srpski”, Budva 1991; str. 18, 47, 62, 90, 91, 112, 113;
36. U fond lista „Dubrovnik”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 30 jula 1938, br. 30, str. 3; „U znaku hiljadugodišnje kulture”, „Dubrovnik”, 30 jula 1938, Dubrovnik, br.30, str.3; ,,Samouprava” o demonstracijama”, „Dubrovnik”, 6 avgusta 1938, Dubrovnik, br. 31, str.4;
37. „Jedna potreba i jedno pravo Srba katolika”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 1.jula 1939, br. 26, str. 1; Rastoder Šerbo, Jasmina, „Dr.Nikola Dobrečić, arcibiskup barski i primas srpski”, Budva 1991; str.112-115;
38. Aleksandar Martinović, „Dubrovačke mase i hrvatsko ime” , „Dubrovnik”, Kotor-Dubrovnik, 22 februar 1941,br.8, str.2;
39. „Samoodbrana Bunjevaca”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 15. juna 1940, br. 24, str. 3;
40. Alba M.Kuntić, Prvi sekretar Bunjevačke prosv. Matice u Subotici, „Bunjevac–Bunjevcima i o Bunjevcima”, str.47, Subotica 1930; Srbin katolik, „Dalmatinski Srbi katolici“, Uredila Mara Đorđević Malagurska, „Bunjevka o Bunjevcima”, Gradska štamparija 1941, Subotica, str. 22, 31, 101-102;
41. „Srpska ijekavština i „bunjevački Hrvati”, Uredila Mara Đorđević Malagurska, „Bunjevka o Bunjevcima”, Gradska štamparija Subotica, 1941, str. 67, 68, 69;
42. „Bunjevačke novine”, Subotica, Oktobar 2011, br. 76, str. 32;
43. Lazo Kostić, „Katolički Srbi”, Toronto, str. 22;