Dušanka Lukić: Banija u srcu

Posle propasti srpske države u srednjem veku mnogi Srbi su bili prisiljeni da, bežeći ispred Turaka, napuste stanište svojih predaka i da postanu izbeglice, nomadi i beskućnici. Mnoge seobe je izazvalo, pre svega, tursko nasilje, a podsticala ih je hrvatska i austrijska vlast, radi naseljavanja napuštenih područja i angažovanja Srba u borbe protiv Turaka. S obzirom da su Srbi, na matičnim staništima, ostali bez kuća, zemlje, vlasti i crkve, bili su prisiljeni da se sele (beže) i da traže drugu otadžbinu. Posle vekovnog seljakanja po Bosni i Hercegovini mnogi su je našli na Baniji. Većina Srba, koji su naseljavali Baniju, poreklom su iz matičnih oblasti srpskog naroda: zapadne Srbije, delova Šumadije, Kosova, severnih delova Crne Gore i Hercegovine. U nekim istorijskim izvorima spominje se i Makedonija. Dokazi za to su: istorijski dokumenti, ista imena, prezimena, verski i drugi običaji porodica koje su naselile Baniju i onih koje i danas žive u matičnim oblastima.

Prva veća grupa Srba stigla je na Baniju 1480. godine. Prešli su reku Unu kod Kostajnice, a nešto kasnije i kod Novog Grada. Kralj Matijaš Korvin naselio je u Kostajnicu u selo Komogovinu oko 800 porodica srpskih ratnika. Kao dobre vojnike nagažovao ih je za odbranu austro-hrvatske granice. ¹

Srbi su, najčešće, naseljavali puste prostore i na njima zasnivali domaćinstvo. O tome postoje brojni istorijski dokumenti i dokazi. Postepenim doseljavanjem u XVI, XVII i XVIII veku, srpski narod je postao dominantan na prostorima cele Banije. Brojčanu dominaciju (bez opštine Sisak) zadržali su Srbi sve do devedesetih godina 20 veka. ²

Nisu Srbi, doseljavajući se na teritoriju današnje Banije proterali Hrvate i njihove kmetove, kako su nekada tvrdili, pa i danas dokazuju neki hrvatski političari i povjesničari-istoričari, već su se mnogi Srbi doseljavali na molbe i pozive Hrvata i zajedno sa njima vekovima branili Hrvatsku i Austriju od provala i napada Turaka.

U seobama Srba na Baniju, njihovoj istoriji, načinu življenja, učešću u ratovima, običajima, stradanjima i odnosu prema drugim narodima, malo je istraživača, pre svih, istoričara, tome posvetilo veću pažnju. Ipak i ovom prilikom treba istaći da su na istraživanju i obradi istorije Banske Krajine, i svega što je za nju vezano, najviše istraživali i dali vidan doprinos Manojlo Grbić, Milan Radeka, dr Dragutin Pavićević, dr Dušan Korać i dr Vojin S.Debić.

Kad više nije bilo realne opasnosti od ponovne truske najezde u Hrvatsku i Austriju, tj. kad više nisu bili potrebni Srbi da brane Hrvatsku i Austriju od Turaka, jedan ugledni Srbin toga vremena je zapisao: „Pa neka bi iz ovoga uvjerila se neka naša zanesena braća od strane Hrvata, kako nas Srblje ljuto boljeti mora, kada nam onako gordo u nerasuđeno prebace, da smo došli ovamo kao Cigani, pa da domaćijema tobože kruh otimljemo! Da su Hrvati, starosjedeoci bili kadri ove zemlje braniti od Turaka, ne bi se bili ni raseljavali s njih, niti bi zemlja opustjela. A da ne bude ovuda pustijeh zemalja, ne bi se niti Srblji imali kuda naseljavati. Niti su se Hrvati raseljavali odavde od dobra ili od pomame, niti su se Srblji vesela srca ovuda naseljaali, i stoga sudim: da za to, ni jedni ni drugi, ne zaslužuju prijekore.

Naši su djedovi došli ovamo u ove oblasti znanjem i na pozive zakonitijeh vladara ovijeh zemalja, a došli su kao junaci sa oružjem u ruci i sa svojom pravoslavnom vjerom u duši. Oružjem su pomagali odbraniti ovu zemlju od Turaka, pa su iz po carevom obećanju i dobili za svoju domovinu, jer su je kupili krvlju svojom“.³ 

Banija je sredinom XV veka postala sastavni deo Vojne krajine, tj. deo organizovanog pograničnog područja Hrvatske i Slavonije čija je osnovna namena bila odbrana od napada Turaka. „Dva činioca su odučujuće uticala na krajišku odbranu (u XVI v.) Prebezi (uskoci) iz Turske, koji vremenom postaju veoma cenjeni vojnici, zbog čega se nemački komandanti i hrvatski velikaši zalažu za njihovo preseljavanje“.

Postepenim doseljavanjem Srba u Hrvatsku, Vojna krajina je naročito vojnički ojačala. Doseljeni Srbi su bili obavezni da služe vojsku i da brane Hrvatsku i Austriju. Svi sposobni muškarci od 18. do 60. godina života morali su služiti vojsku i braniti Vojnu krajinu do neprijatelja. Morali su, kao vojnici Austrije, učestvovati u ratnim pohodima širom Evrope. Zahvaljujui učešću Srba u austrijskoj, a time u hrvatskoj vojsci, ona je bila jedna od najboljih vojski tadašnje Evrope. Upravo zbog vojničkih verlina: hrabrosti, izdržljivosti i spremnosti na žrtve Srba-ratnika, Austrija se vekovima uporno zalagala za očuvanje Vojne krajine.

Crveni snegovi Banije

Na Baniji je vekovima trajala borba za život i u ratu i miru. Ratovi su bili česti, a mirnodopsko vreme kratko trajalo. U njoj su u ratu zimi snegovi bili crveni od krvi. Banijci su to shvatili kao sudbinu koja je trajala skoro pet vekova. Bili su živi bedem Austrije za odbranu od Turaka. Svaka majka je pri prvom porođaju sina namenila za vojnika, kćerku vaspitavala da se snađe kao udovica i podiže svoju ječak bez oca. Sigurno su ti surovi uslovi opstanka uticala na karakterne osobine naroda Banije kao što je iskrenost, neposrednost, solidarnost, pravdoljubivost, marljivost, duhovitost.

Možda su zbog takvih karakternih osobina brzo zaboravljali i lako praštali nanete nedaće, materijalne i ljudske žrtve. A možda su zbog toga i bili tako hrabri i uvereni u bolju budućnost, kada su se na početku Drugog svetskog rata masovno i dobrovoljno svrstavali u svoje čete, odrede, brigade i svoju čuvenu Sedmu Banijsku diviziju. Mnogi se nisu nikad vratili. Njih 6.886, koje po imenu i prezimenu, mestu porekla i godinama života pominje Stana Džakula-Nidžović u drugom delu knjige.

A većina je imala samo dvadesetak godina. I srca ispunjena ljubavlju i nadom da će isterati nadmoćnog neprijatelja sa svoje zemlje i vratila mir i spokojstvo svojim zelenim dolinama i žitnim poljima. Nažalost nade su se pretvarale u surovu stvarnost i nisu imali priliku da ostvare svoje snove i bolju budućnost. Ostali su večno mladi i nepromenjivi sastav svoje slavne Sedme Banijske.

Njihove majke, sestre, supruge i deca nikad nisu prestale da čežnjivim pogledom upiru oči u daljinu, isčekujući da će se u ranim prolećnim jutrima odnekud pojaviti njihov nasmejani lik. I nisu sa glave skidale crni rubac, uzdišu i misle na njih. Njihovi likovi su ostali, u blještavom sunčevom sjaju, bistroj jutarnjoj rosi, zlatnom klasju i tajnovitim šumskim hladovima Kozare, Zelengore, Petrove gore, Čemernice i drugih predela Banije, Bosanske krajine i Crne Gore.

Njihove godine se ne broje po trajanju života, već trajanju legende o njihovoj hrabrosti i herojstvu. Oni su oličavani na spomenicima palim borcima, oko kojh su se okupljale mlade generacije da im odaju počast i uče na njihovom primeru kako se čuva domovina. Preživeli drugovi u znak sećanja na njih, imenovali su njihovim imenima novoizgrađene škole, bolnice, fabrike, ulice. Njihova imena su dobijala i deca braće i sestara. Nema deteta rođenog na Baniji ko nije znao gde je sve prošla sedma Banijska i koje nisu ponosno zapevalo Kordun, Bosna, Banija i Lika – to je baćo čvršće od čelika.

A početkom devedesetih opet se nad Banijom nadvio crni oblak slutnje i straha. Sa nevericom su slušali šta sa radija i televizije govore rukovodioci raznih partija preteći kamom pozivajući se na svoj tisućljetni san“ o samostalnoj državi Hrvatskog naroda. Pominjali su plan Ante Pavelića, po kome jedna trećina Srba treba da bude raseljena, druga pobijena, treća pokrštena. Iz tog mračnog arsenala ustaške prošlosti iskrsle su šahovnice, ustaške uniforme i pozdrav.

Al' se Srbi klati ne dadoše. Pet godina su branila svoja ognjišta očekujući pravdu od Međunarodne zajednice. Pred najzedom nadmoćne Tuđmanove soldateske petog avgusta 1995.godine, krenuli su u nepreglednim kolonama prema Bosni i Srbiji da bi spasli goli život.

A 1995.godine kao da se zatvorio krug postojanja Banije, Like i Korduna, kada je povampireno ustaštvo u Hrvatskoj odlučilo da Hrvatsku treba očistiti od Srba tako što bi pokrstili, pobili ili proterali.

Bez najave 5.avgusta 1995. godine počela je najezda na civilno stanovništvo koje je krenulo da se spase u Srbiji. U nepreglednoj koloni koju je bez stida pratio skoro celi svet Srbi iz Banije, Like, Kordune su jedinstvenom maršurtom preko Bosanske Krajine krenuli u Srbiju da potraže utočište. U godinama od 1990-1995. Srbiji su bile zavedene sankcije prema kojima deca u Srbiji nisu mogli da vide ni Paju patka, što je za posledicu imalo ogromnu inflaciju i nemogućnost stanovništva da kupi ni lekove ni hranu. I tako sama osiromašena Srbija je dočekivala svoju prognanu braću sa druge strane Drine i Une.

Danas je Banija većinom pusta. Zarasle su njene odnegovane livade, njive su prekrivene gustim šipražjem i drvećem. Sela su skoro sasvim pusta sa propalim kućama, groblja oskrnavljena, spomenici srušeni. U prirodi nema ni vrapca ni goluba, a laste se ne vraćaju iz toplih krajeva u njene sunčane doline. I sva prava iz radnog odnosa su uskraćena, a naročito pravo na penzije koje ni do današnjih dana nije ostvareno, iako im to po međunarodnim propisima pripada.

Iako su proteklih deceniju ipo Banijci u Srbiji i uz pomoć Srbije obezbedili svoja nova staništa i uslove za život, Banija im uvek leži u srcu. Oni još uvek čekaju da će se i međunarodna zajednica umilostiviti da proteranim Srbima iz Hrvatske obezbedi uslove da ova prava ostvare po međunarodnim propisima. Ali, kako reče pesnik Đura Jakšić „ A Srbin ćuti, ćuti i trpi al ne da đavo il ne da Bog“.

Danas njihove kuće zjape prazninom i tuguju ćutanjem, napuštene i od neba i zemlje. Nebo im kišom i olujama pozleđuje rane, a zemlja travom i korovom zameće tragove.

Autorka ovog teksta je Dušanka Lukić iz Donjeg Javornja, Dvor, diplomirani istoričar, bila je pomoćnik ministra za rad i socijalnu politiku od 1983. do 2001. godine.

---

1. Stana Nidžović – Džakula i Dušan Smoljenović, Banija i njene žrtve, str. 23, Izdavačko preduzeće „Socijalna misao“, 2002. godine
2. Stana Nidžović – Džakula i Dušan Smoljenović, Banija i njene žrtve, str. 22, Izdavačko preduzeće „Socijalna misao“, 2002. godine
3. Milan Radeka Gornja Krajina, Karlovačko vladičanstvo, str. 65, izdanje Karlovačka arhiepiskopija 1892. godine