Postanak, razvitak i razvojačenje Vojne granice Austrijske monarhije

Vojna granica Austrijske monarhije formirana je postepeno u pograničnim krajevima radi odbrane granice od Turaka. S promenom spoljnopolitičkih okolnosti, prvobitna funkcija Granice vremenom se izmenila. Od početkaXVIII veka graničari su, zajedno s regularnim jedinicama austrijske vojske, učestvovali u svim ratovima koje je Austrija vodila, i to u velikom broju. Izgubivši svoju prvobitnu ulogu odbrambenog sistema protiv turskih upada, Vojna granica je obezbeđivala značajan kontingent ljudstva znatno jeftinijeg od linijskih trupa, koji je znatno osnažio vojnu moć Austrijske carevine. Sem vojnih zadataka, zbog kojih je u prvom redu i ustrojena, Vojna granica je imala i zadatak da sprečava unošenje zaraznih bolesti, upade razbojničkih četa, krijumčarenje robe iz Turske, kao i da onemogući dezerterstvo i iseljavanje preko kordonske linije na tursku teritoriju. U radu je sažeto izložen opšti, sintetički pregled osnovne razvojne linije celokupne Vojne granice u vojnom, teritorijalnom i upravnopolitičkom pogledu, s posebnim osvrtom na njeno aIministrativno uređenje u drugoj polovini XIX veka. Taj prikaz je posebno značajan za razumevanje specifične strukture privatnog prava koje je važilo u Vojvodini između dva svetska rata.

Postanak i razvitak Vojne granice

Seobe srpskog stanovništva na teritoriju Austrije i Ugarske počele su još u XV veku, nakon pada srpskih zemalja pod tursku vlast. U toku celog XVI i XVII veka Srbi su naseljavani u pograničnim oblastima Austrijske carevine s ciljem odbrane granice od Turaka. Tokom vremena, u zavisnosti od odnosa sa Osmanskom carevinom i nekih drugih, unutrašnjih okolnosti, izgrađen je dug lanac Vojne granice s posebnom vojnom i administrativnom organizacijom. Vojna granica je 80-ih godina XVIII veka obuhvatala teritoriju od ušća reke Zrmanje u Jadransko more do Zlatne Bistrice, na granici Bukovine, dužinom u vazdušnoj liniji od 108 nemačkih milja, površinom od 8.631 kvadratne milje i sa oko 900.000 stanovnika (S a v k o v i ć, 1964:62). U krajevima naseljenim Južnim Slovenima većinu u Granici su činili Srbi, a na teritoriji današnje Vojvodine, veći deo srpskog stanovništva živeo je u Vojnoj granici. Ova je ustanova, kao posebna organizaciona jedinica postojala sve do 1881. godine kada je ukinuta, a njeni delovi u Hrvatskoj i Ugarskoj podređeni civilnoj upravi.

Vojna granica formirana je postepeno u krajevima Austrijske carevine koji su se graničili s Turskom već od kraja XV veka. Tako se stvara najpre Senjska kapetanija, zatim Bihaćka, a kasnije još i Ogulinska, Hrastovička, Koprivnička, Kriÿevačka i Ivanjička. Ove pogranične trupe dobijaju čvršću organizaciju od 1530. godine zahvaljujući masovnijem prelaženju ljudstva iz Turske i materijalnoj pomoći koju su za izdržavanje graničarskih četa davali kranjski, koruški i štajerski staleži (K r k lj u š, 2004:30—31). Tako se već sredinom XVI veka razlikuju Hrvatska i Slavonska granica, a od 1580. godine Hrvatska granica se deli na dva dela. Granicu među njima predstavljalo je brdo Kapela. Primorski deo Hrvatske granice s druge strane brda Kapele počinje se nazivati i Primorska hrvatska granica, dok se za oba dela Hrvatske granice od 1580. godine ustaljuje naziv Karlovaåka granica. Donošenjem Vlaških statuta (Statuta Valachorum) 1630. godine regulisana je vojna, ali i civilna uprava u Slavonskoj granici. U Statutima je prvi put Slavonska granica nazvana Varaždinskim generalatom, po generaloberstu koji je postavljen na čelo Granice. Kako je i na čelu Karlovačke granice stajao generaloberst, ona je nazivana Karlovačkim generalatom. Tako se Vojna granica sredinom XVII veka sastojala iz dva generalata i Kupske i Petrinjske granice. Petrinjska granica nastala je početkom 80-ih godina XVI veka. U njoj su postojale kapetanije u Hrastovici, Jasenovcu, Dubici, Zrinju i Glini. Hrvatski staleži su 1696. godine proglasili bana za njenog velikog kapetana, pa je Petrinjska granica postala samostalno graničarsko područje pod imenom Banska granica ili Banija (S a v k o v i ć, 1964:16—20; V a n i č e k, 1875:127— 134; I v i ć, 1926:143—162).

Doseljavanje većeg broja Srba na teritoriju Austrije i Ugarske pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem krajem XVII veka omogućilo je obrazovanje dveju novih graničarskih oblasti: Savsko-dunavske i Potisko-pomoriške granice. Savsko-dunavska granica prostirala se duž obala Save i Dunava do titelskog distrikta, a Potisko-pomoriška duž reka Tise i Moriša, od titelskog distrikta do Halmađa i Deša u Erdelju. Savsko-dunavska granica pripadala je slavonskom generalatu u Osijeku, a Potisko-pomoriška generalatu u Segedinu. Oba generalata bila su podeljena na glavne kapetanije i kapetanije. Sedišta glavnih kapetanija slavonskog generalata nalazila su se najpre u Iloku, a kasnije u Petrovaradinu, Brčkom i Brodu, a segedinskog generalata u Segedinu i Aradu (S a v k o v i ć, 1964:21—22).

Sredinom XVIIII veka austrijska carica Marija Terezija formirala je još jednu vojnu granicu — Sremsku. Ona se prostirala od ušća reke Bosut u Savu u pravcu istoka. Potrebno ljudstvo za novoformiranu granicu obezbeđeno je preseljenjem 1300 porodica iz Dunavske granice, koje su stanovale na obroncima Fruške gore, na desnoj obali Dunava. One su preseljene na Dunav, na liniju Petrovaradin—Zemun. Potreban kontingent vojske za ovu Granicu obezbeđen je i sa osam kompanija graničara iz Potisko-pomoriške granice (S a v k o v ić, 1964:32—33).
Sedmogodišnji rat (1756—1763) u kojem su učestvovale sve značajnije evropske države, uključujući i Austriju, pokazao je u pravoj meri značaj koji je za vojnu moć Austrije imala graničarska vojska. To su vojni krugovi u Beču iskoristili i izdejstvovali proširenje granice u Sremu. Posle dužih pregovora odlučeno je da se u Sremsku granicu uključi svih 11 sela vlastelinstva Vojka, otkupljenih od spahije Georgija Bernata u proleće 1767. godine. Na ovaj način je zaključeno pitanje proširenja graničarske teritorije u Sremu, pa se Sremska vojna granica sve do razvojačenja održala u opsegu stvorenom 1767. godine.

Nakon sedmogodišnjeg rata osnovani su: Erdeljska vojna granica, Sikuljska i Rumunska graničarska regimenta i Šajkaški bataljon. Bataljon je obuhvatao opštine: Titel, Lok, Mošorin, Gardinovce, Vilovo, Žabalj, da bi kasnije bio proširen i na mesta: Čurug, Gornji i Donji Kovilj, Kać, Sentivan i Gospođince. Bataljon je bio potčinjen komandi u Petrovaradinu, a posredno Slavonsko-sremskoj generalnoj komandi ( S a v k o v i ć, 1964:50—57; V a n i č e k, 1875:111—120, 181—214).

Posle austrijsko-turskog rata vođenog od 1716. do 1718. godine južna granica Ugarske s Turskom je Požarevačkim mirom od 1718. ustanovljena u unutrašnjosti Srbije. S obzirom na to da se granica s Turskom više nije nalazila na Dunavu, postojanje Potisko-pomoriške granice je postalo suvišno. Ugarski sabor je 1741. godine usvojio Zakonski ćlanak 18. kojim je predviđeno razvojaćenje Potisko-pomoriške granice i pripajanje njene teritorije susednim županijama (G a v r i l o v i ć, 1960:49—50). Nezadovoljstvo graničarskog stanovništva, nemiri, pobune i iseljavanja u Rusiju, naveli su caricu Mariju Tereziju da posebnim privilegijama reguliše položaj bivših graničara i tako omogući postupno uklapanje ovih teritorija u županijski sistem. Tako su formirani privilegovani krunski distrikti: Potiski krunski distrikt sa sedištem u Bečeju i Velikokikindski sa sedištem u Velikoj Kikindi (K r k lj u š, 2004:56).

Opasnost od Turaka prestala je u Potisju i Pomorišju, ali se pojavila u južnijim krajevima Ugarske, kada se nakon austrijsko-turskog rata, vođenog od 1737. do 1739. godine Beogradskim mirom zaključenim 1739. granica prema Turskoj ustalila na Dunavu. To je uslovilo potrebu za stvaranjem nove vojne granice — Banatske. Početkom XIX veka kordon banatskih regimenti protezao se u dužini od 67 milja Dunavom od Pančeva, od čega je 47 milja bila dugačka Vlaško-ilirska, a 20 milja Nemaåko-banatska regimenta. Banatska granica je, zbog svog velikog teritorijalnog opsega dobila 1820. dve brigade, sa sedištima u Pančevu i Karansebešu. Pančevačkoj brigadi je bio podređen komunitet Pančevo i Nemaåko-banatska regimenta, a brigadi u Karansebešu Bela Crkva i Vlaško, tj. Rumunsko-ilirska regimenta. Banatska granica prostirala se na ogromnoj teritoriji od Sakula do Oršave, pa i dalje preko Mehadije do Karansebeša i Demirkapije (S a v k o v i ć, 1964: 53—57).

Srpsko-banatska granica obrazovana je 1851. godine pripajanjem petrovaradinske regimente br. 11 banatskim regimentama. Regimente su obrazovale brigade u Pančevu i Karanšebešu, koje su pripadale diviziji u Zemunu (S a v k o v i ć, 1964:61).

Organizacija Vojne granice

U toku dugog postojanja Vojne granice njena organizacija je često menjana. Menjana je i veličina njene teritorije, kao i vojno i administrativno uređenje. Organizacija koju je Vojna granica dobila Osnovnim graničarskim zakonom (Grenzgrundgesetz) od 7. maja 1850. i uredbama donetim na osnovu njega zadržana je do kraja njenog postojanja.

Prema ovom Zakonu, Vojna granica je imala upravu organizovanu odvojeno od uprave u Provincijalu. Bila je potčinjena neposredno Ministarstvu rata u Beču. Budući da su Erdeljske regimente razrešene 1851, od tada je na teritoriji Vojne granice bilo, sem Šajkaškog bataljona, četrnaest regimenti: Lička, Otočanska, Ogulinska, Slunjska, Križevačka, Ðurđevaćka, Brodska, Gradiškanska, Prva banska, Druga banska, Petrovaradinska, Nemaåko-banatska, Rumunsko-banatska i Srpsko-banatska. U Granici je postojalo i dvanaest vojnih komuniteta: Senj, Karlobag, Petrinja, Kostajnica, Bjelovar, Grad Ivanić, Brod, Petrovaradin, Karlovac, Zemun, Pančevo i Bela Crkva. Službeni jezik u Granici bio je nemaåki. Uprava je organizovana u više grana: vojna, politička, policijska, građevinska, za šume, za pravosuđe, za crkve, za javnu nastavu, zdravstvena i finansijska.

Najmanje administrativno-teritorijalne jedinice u Granici bile su mesne opštine (Ortsgemeinden). Jedna ili više opština činile su kompaniju, a dvanaest kompanija sačinjavalo je pojedine regimente, izuzev Šajkaškog bataljona, u koji je ulazilo svega šest kompanija. Kao srednji član javljale su se brigade, kojima su bile potčinjene regimente i vojni komuniteti. Sedišta brigada bila su u Zemunu i Pančevu. One su bile podređene divizijskim komandama. Brigade i divizije bile su organi isključivo vojnog karaktera, dok su ostali organi pored vojne bili nosioci i civilne vlasti (K r k lj u š, 2004:53—54).

Na čelu mesne opštine nalazio se načelnik i opštinski odbor koji je opština birala, a komanda regimente potvrđivala. Opštine kompanijskog sreza činile su sresku opštinu i bile su podložne komandi kompanije. Svaka mesna opština bila je potčinjena štacijskoj komandi koja je bila posrednik između mesne opštine i komande kompanije. Komanda kompanije vršila je disciplinsku vlast nad opštinama, dok je komandant kompanija predsedavao sednicama opštinskog odbora. Zajedno sa svojim upravnim oficirima komandant kompanije je otpravljao ekonomske, političke i poslove javne uprave, kao i poslove mesnih opština sreza, uz saradnju predstavnika opština. U svim poslovima prva instanca bila je komanda regimente, Generalna komanda s sedištem u Temišvaru druga a Ministarstvo rata treća. Posredujuće vlasti između regimenti, Šajkaškog bataljona i Generalne komande bile su brigade koje su imale funkciju da nadziru graničarske trupe i komunitete. Brigadama su bile nadređene komande divizija. Divizijske komande su se nalazile u Karlovcu, Zagrebu i Temišvaru. Generalna komanda je imala jedno odeljenje zaduženo za graničarsku upravnu službu. Na njenom ćelu nalazio se general sa činom feldmaršal-lajtnanta. Ministarstvo rata, kome je potčinjena Generalna komanda predstavljalo je vrhovnu vojnu, upravnu i sudsku vlast obaveznu da sprovodi vladareve naredbe. Vladar je imao vrhovnu komandu nad vojskom i pravo da postavlja sve oficire u Granici.

Sredinom XIX veka u Granici se, zahvaljujući razvoju zanatstva i trgovine javljaju prva gradska naselja — vojni komuniteti, čije je stanovništvo oslobođeno vršenja vojne službe. Nosioci vlasti u komunitetima bili su magistrati potčinjeni Generalnoj komandi, a izuzetno i brigadama. Poslovi magistrata obavljani su kroz dva odeljenja: jedno se bavilo poslovima opšte uprave, a drugo čisto pravosudnim pitanjima. Na čelu opština u vojnim komunitetima nalazili su se štapski oficiri i kapetani ili auditori u rangu štapskih oficira ili kapetana, s titulom gradonačelnika. Gradonačelnika su u hitnim poslovima zamenjivali pravosudni referenti postavljani iz klase auditora.

Pravosuđem u Granici, krivičnim i građanskopravnim, bavili su se u prvom stepenu sudovi vezani za regimente i Titelski šajkaški bataljon, sudovi pri magistratima komuniteta i zemaljski vojni sudovi u Zagrebu i Temišvaru. U drugom stepenu sudio je Vojni apelacioni sud, a treću i ujedno najvišu sudsku instancu predstavljalo je Ministarstvo rata u Beču, odnosno njegovo odgovarajuće sudsko veće na čijem se čelu nalazio general. Njegova presuda u sporu bila je konačna. U građanskim parnicama postupak je bio i usmen i pismen. Stranke nisu morale imati advokata (S a v k o v i ć, 1964:82—86).

Razvojačenje Vojne granice

Već krajem XVIII veka u austrijskim vojnim krugovima bilo je mnogo pristalica ukidanja Vojne granice. Ona je gotovo sasvim izgubila funkciju odbrane od Turske. Međutim, ostala je druga, za Austriju ne manje važna uloga — graničari su činili pretežni deo austrijske vojske u mnogim ratovima, daleko jeftiniji od linijskih trupa, tako da je njeno održavanje još uvek imalo veliki broj pristalica. Ali polovinom XIX veka spoljnopolitičke okolnosti se drastično menjaju što je učinilo postojanje Vojne granice suvišnim. Turci su potisnuti s teritorija austrijskih, ugarskih i hrvatsko-slavonskih zemalja, 1867. godine napustili su i teritoriju Srbije, a početkom 70-ih godina XIX veka nije bilo izgleda da će Austrija biti upletena u neki rat u kome bi joj jeftina graničarska vojna sila mogla biti od koristi. Sem toga razvojačenje Vojne granice i pripajanje njene teritorije tražili su i Mađari i Hrvati. Zakonskim člancima 40, 41 i 42 od 1868. godine uvedena je u Ugarskoj opšta vojna obaveza, te je i to učinilo ustanovu Vojne granice nepotrebnom.

Erdeljska vojna granica razvojačena je 1850. godine. Ukidanje Vojne granice u ostalim oblastima započeto je 1871. godine i teklo je sporo; regulisano je nizom akata donošenih u dužem periodu koji su sadržali prelazna rešenja za graničarsko stanovništvo. Konačno razvojaičenje izvršeno je u Ugarskoj 1873. godine Zakonskim člankom 27. ugarskog sabora u kome je objavljena provincijalizacija Vojne granice i prisajedinjenje njene teritorije županijama. Tako su teritorije koje su činile Titelski bataljon prisajedinjene Bačko-bodroškoj županiji, dok su Rumunsko-banatska regimenta i 12. kompanija Srpsko-banatske regimente organizovale severinsku županiju sa sedištem u Karansebešu. Ostali delovi Banatske granice pripojeni su torontalskoj, tamiškoj i krašovskoj županiji kojima su pripadali pre nego što su Turci osvojili te krajeve. Aktima cara Franca Jozefa od 1873. godine razrešene su regimente od broja 1 do broja 11. Car je Manifestom od 15. juna 1881. proglasio prisajedinjenje Granice Hrvatskoj, a 1. avgusta 1881. njena uprava je predata banu (S a v k o v i ć, 1964:87—92).