Sokolska župa u Skoplju

Posle Prvog svetskog rata obnovljen je rad Sokolskog društva Skoplje-Matica. Delovalo je u okviru Sokolske Župe „Kraljevića Marka” koja je obuhvatala Makedoniju i Kosovo. Na teritoriji župe bilo je 1909. 400 vežbača. Do 1920. bilo je 5 aktivnih društava. Vežbača je 1919. bilo 186, a 1920. 219. Zatim porast društava u naglim skokovima. Bilo je 1921. 12 društava i 386 pripadnika, a 1922 11 društava i 527 pripadnika. Nagli porast 1923. 23 društva i 2.245 pripadnika. Od 1925. usporen ali postepen razvitak jedinica, ali članstvo opada : 1925. 30 društava a 2.018 pripadnika, 1926. 31 društvo a 1961 pripadnik. Broj članova je naglo rastao : 1927. 34 društva i 3.048 pripadnika, 1928 34 društva i 5.017 pripadnika, 1929 35 društava i 5.145 pripadnika, 1930. 38 društava i 6.326 pripadnika, 1931.  38 društava i 8.136 pripadnika, 1932. 39  društava i 10.062 pripadnika. (1) Kamen temeljac za sokolski dom u Skoplju osvećen je 9 aprila 1923. Osnovana je župa Skoplje, a za starešinu izabran je Todor Živković. Uveče održana je sokolska akademija, koja je bila neobično dobro posećena. Sokoli iz Štipa posetili su aprila 1923. Beograd. Beogradski sokoli spremili su im svečani doček. Sokoli su razgledali grad i bili primljeni kod kralja u dvoru. Posetili su i Frušku goru, Karlovce, Novi Sad i Zemun. (2)

U članku u „Sokolskom vjesniku župe zagrebačke” od januara 1924. istaknuto je da je na inicijativu ministarstva prosvete obnovljena sokolska društva u 18 mesta južne Srbije. Uz ova društva osnovane su narodne knjižnice, koje je ministarstvo snadbelo najpotrebnijim knjigama svesno velikog kulturnog poziva Sokolstva u narodu. (2) Godišnja skupština župe održana je 11 februara 1924. u Velesu. Od aprila 1923. do skupštine obrazovalo 12 novih sokolskih društava. U novu upravu izabrani su starešina Toša Živković, podstarešina Luka Šaponjić, i načelnik Uroš Crninović. (3) U članku u „Sokolskom vjesniku župe zagrebačke” iz 1925. dat je pregled rada sokola na teritoriji župe Skoplje (Kosovo, Metohija i Makedonija) : „U širokim slojevima našega naroda Sokolstvo je često sasvim nepoznato. Ne zna o njemu mnogo ni naša inteligencija, a i ono što zna, znade samo površno i netačno. I u koliko idemo dublje sa sjeverozapada na jugoistok kroz našu proširenu otadžbinu, u toliko je nepoznavanje Sokolstva sve veće i veće. Tako je na pr. sa sokolstvom u Južnoj Srbiji. Pa ipak, svima koji poznaju prilike u Južnoj Srbiji, mora biti jasno od kakvog je značaja Sokolstvo za Južnu Srbiju. Tamo gdje je sve do jučer nacionalna svijest neštedimice ugušivana, neosporno je široko polje za rad nacionalnih udruženja kao što je Sokolstvo. I u današnjim prilikama nigdje nije Sokolska ideologija toliko potrebna i toliko korisna kao u Južnoj Srbiji. Pred tim faktom svakoga od nas mora radovati uspjeh Sokolstva u tim krajevima. A taj uspjeh je očigledan. On je naročito očigledan u poslijednje dvije godine. Jer dok je u godini 1922. bilo u čitavoj Južnoj Srbiji samo trinaest sokolskih društava, danas ih ima oko 30, sa preko sedam stotina odraslih vježbača i sa nekoliko hiljada muškoga i ženskoga podmlatka i djece. Taj uspjeh jače pada u oči kad imamo na umu da u granicama cijele predratne Srbije ima nepunih sedamdeset društava, što znači da polovina društava pada na Južnu Srbiju. Šta više, van svake je sumnje, da će taj broj naglo rasti iz godine u godinu. Južna Srbija ima danas jača Sokolska društva u slijedećim mjestima : u Skoplju dva, Kumanovu, Peći, Negotinu, Vardaru, Tetovu, Prizrenu, Đakovu, Kičevu, Prištini, Velesu, Kočanu, Carevom selu, Novom Pazaru, Uroševcu, Krivolaku, Radovištu, Strumici, Berovu, Štipu, Bitolju, Kratovu, Debru i Prilepu.  Osim Skoplja i Kumanova svojim radom se naročito ističe Štip,  pa zatim Bitolj, Veles i Kičevo. Ovaj uspjeh rezultat je mnogih srećno skoncetrisanih okolnosti.  Centar za organizovanje Sokolstva u Južnoj Srbiji smješten je u Skoplju, a na njegovo čelo došli su ljudi, koji imaju i mnogo smisla za organizaciju, i mnogo ljubavi i volje za posao. Uvidjelo se najzad da u našim južnim krajevima više vrijedi jedan radnik na ovome polju nego čitave čete žandarma, te je Sokolski pokret našao na obilnu pomoć i sa zvanične strane. A pored toga dolazi još i raspoloženje stanovništva, a naročito omladine, za Sokolstvo. Predrasude onoga prastaroga patrijahalnoga života našega tamošnjega življa lagano se gube te i i muška i ženska djeca u sve većem broju ulaze u Sokolske redove. Taj započeti posao treba stalno pothranjivati te mu ne dati da malakše. U tom pravcu naročito mnogo, vrlo mnogo mogu da urade prosvjetni radnici nastavnički kadar.” (4)

Ministarstvo finansija dalo je sokolskoj župi Skoplje dar od 100.000 dinara, da može dograditi svoj dom. (5)

U Sokolskom kalendaru 1930 istaknuto je : Župa osnovana 1923. Starešina dr. Milan Jovanović, načelnik Dragutin Kubiček, načelnica Manja Kubičekova, sekretar Dimitrije Đorđević, predavač Dušan Marković i statističar Joca Krstić. Bilo je 36 društava, članova 2.029, članica 320, članova u odori 239, članica u odori 6, vežbača 717, vežbačica 97, muškog naraštaja 738, ženskog naraštaja 363, muške dece 938, ženske dece 705. Vežbaonice : sokolana 4, škola 10, baraka 1, privatno 9, bez vežbaonice 2, prednjaka 122, sa ispitom 29 članova i 10 članica., javnih vežbi 19, saradnika 16, predavanja 40, knjižnica 11, muzika 4, orkestra 3, tamburaških zborova 2, 3 članske  zastave i 1 naraštajska. (5)   Od kraja februara 1933. bilo je u župi 39  društava, 104 sokolske čete, članova 3.568, članica 279, naraštajaca 1.084, naraštajki 609,  muške dece 1538,  ženske dece 1.053. Sokolske čete imale su 3.228 članova i 117 članica. Ukupno je bilo 11.576 pripadnika. Župa je bila podeljena na 6 okružja : Skoplje sa 7 društava i 10 četa, Kumanovo sa 6 društava i 9 četa, Štip-Kočane sa 8 društava i 21 četom, Đevđelija sa 5 društava i 7 četa, Bitolj sa 7 društava i 35 četa i Priština sa 6 društava i 22 čete.  Sa terititorije Vardarske banovine 6 društava pripadao je župi Niš, a župi Skoplje pripadalo je 1 društvo iz Zetske banovine (Đakovica) i  1 Moravske banovine (Vučitrn). (6) 

Zbog nedostatka upućenih lica u organizacionom i ideološkom pravcu, kao i nedovoljan broj tehničkih radnika ometali su rad župe. Već krajem 1923 otvoren je prvi prednjački tečaj, sa skromnim sredstvima, a 1924 održan je drugi prednjački tečaj. Oba tečaja vodio je starešina župe, a iz drugih župa dolazili su nastavnici. Za jedan tečaj slušaoci su bili smešteni u kasarnama, a za drugi u žandarmerijskoj komandi. Po zamisli Toše Živkovića dom je trebao biti župska prednjačka škola. Zidanje doma počelo je postavljanjem kamena temeljca 12 decembra 1924. Dom je završen i osvećen 6 septembra 1928. prilikom pokrajinskog sleta. U još nedovršenom domu održan je tečaj 1927. (7) Sokolsko društvo Skoplje-Matica  uselilo  se u Sokolski dom Kraljevića Tomislava 1927. U domu je radila sokolska knjižnica, muzika, dramski odsek, lutkarski, trezvenjački, streljački i konjički odsek. Prikom proslave 25-godišnjice sokolstva u Skoplju 1933.  otvorena je u Sokolskom domu sokolska poljoprivredna izložba i izložba ženskih ručnih radova. Sokolsko društvo Skoplje-Matica vodilo je sokolske seoske čete u selima Dračevu, Gornjem Lisičju, Dušanovcu, Sinđeliću, Kučkovu, Brazdi, Čučeru, Banjanu, Mirkovcu i Raštaku. (8) 

 Godišnja skupština Sokolske Župe „Kraljevića Marka” u Skoplju bila je održana 13 februara 1927. u dvorani novog sokolskog župskog doma u Skoplju. Starešina je otvorio skupštinu u prisustvu sokola i mnogobrojnih uglednih građana i oficira iz Skoplja. Doživotni počasni starešina župe bio je dr. Mihailo Pupin. Veliki dobrotvori župe bili su dr. Štampar načelnik Ministarstva Narodnog Zdravlja, Miša Radojlović iženjer iz Beograda, Muselim Kehanović bazar Arabija trgovca iz Skoplja koji je poklonio župi zavesu za pozornicu, braća Tasa i Jova Tasić industrijalca iz Skoplja. Starešina Živković otvorio je skupštinu : ... Vrlo sam sretan, da mi je pala u deo čast, da danas pozdravim poštovane naše goste i sokolske prijatelje i vas predstavnike tih naših sokolskih jata iz svete i lepe pokrajine ...  velim svete, jer su u njoj : tužno Kosovo, slavno Kumanovo, krvava Bregalnica, ponosni Kajmakčalan – krune naših pobeda i slava; a lepa, jer je to doista lepa gradina, u kojoj je počelo da cveta najlepše cveće, u kojoj je od četiri godine na ovamo crveni božur sa Kosova skoro svuda posejao svoje seme, iz koga su ponikle  mnogobrojne sokolske košulje i crvene marame. I pozdravljajući danas te  crvene košulje i marame, pozdravljajući naše sokole i sokolice, ...ja ih molim da našu prvu misao i prvu želju uputimo uzvišenoj ličnosti, koja je najviše doprinela da se danas sokoli sa jedne i druge obale Vardara nalaze u zajedničkom gnjezdu svome – domu svome i da u njemu gromko ... uzviknemo “da živi naš prvi i najplemenitiji Soko Nj.V. Kralj Aleksandar I. i ceo Kraljevski Dom!”

U novoizabranu upravu župe ušli su Starešina Toša Živković, pukovnik iz Skoplja; I zamenik starešine Danilo Trivunac, školski nadzornik iz Skoplja; II zamenik starešine Veljko Krnić, inženjer iz Skoplja; III zamenik starešine Nikola Panić, direktor banke iz Skoplja; I zamenik načelnika Joca Krstić, činovnik građevinske sekcije iz Skoplja; II zamenik načelnika Toma Vladimirović, slikar iz Skoplja; Zamenica načelnice Smilja Stanković; Sekretar Pera Božić, činovnik I. Hrvatske štedionice iz Skoplja; statističar Dušan Đ. Janković poručnik iz Skoplja; Zapisničar Marko Sinobad, činovnik okružne finansijske Uprave iz Skoplja.   

Prosvetni odsek : Predsednik brat dr. Voja Radovanović, profesor univerziteta; članovi braća dr. Pera Slijepčević, profesor univerziteta iz Skoplja i Dušan Ivanović, profesor gimnazije.     Lekarski odsek : Predsednik dr. Nikola Nastić, lekar iz Skoplja; Članovi Milan Jovanović, lekar iz Skoplja; dr. Dušan Rankov, direktor tropskog instituta iz Skoplja; dr. Dušan Stefanović, lekar iz Skoplja;  Članovi starešinstva : Jela Živković iz Skoplja; Drenka Urošević, nastavnica gimnazije iz Skoplja; Marko Šimić, školski nadzornik u penziji iz Kumanova; Boža Vićentijević, advokat iz Skoplja; Boža Đorđević, rentijer iz Skoplja; Dragumir Vuličević, oblasni inspektor uprave monopola iz Skoplja; Aca Andrejević sudija iz Skoplja; Milan Krstić iz Prizrena; Milutin Milenković, potpukovnik iz Strumice; Anton Prohaska, major iz Kočana; Dragi Cvetković, direktor gimnazije iz Đevđelije; Voja Kostić, pukovnik iz Skoplja;  Zamenici su bili : Mira Kostić, domaćica iz Skoplja;  Leposava Krnić,  domaćica iz Skoplja; Jovan Đorđević, učitelj iz Skoplja; Dragi Hadži Patrnogić izvoznik iz Skoplja; Revizori su bili : Ilija Sidić, činovnik I. Hrvatske štedionice iz Skoplja; Branko Šišković, činovnik okružne finansijske uprave iz Skoplja i Dimitrije Đorđević, činovnik narodne banke iz Skoplja. (9) 

Na poziv župe Dušan M. Bogunović je od 19 do 27.3.1927. održao tri predavanja sokolima i građanima o temama : I Naša narodna pjesma i sokolska Misao. II Ideologija jugosl. Sokolstva i narodno-državni problem. III Slavenska Misao u Sokolstvu. Slična predavanja držao je u školama i stručnim ustanovama. (10) Prednjačka škola u Skoplju trajala je od 15 avgusta 1927 do 1 oktobra 1927. To je bila prva prednjačka škola u sokolskim redovima koja je trajala toliko vremena. Učesnici su bili iz skopljanske (52 člana i članice), moravske (1 član i 2 članice), kragujevačke (1 član i 3 članice), novomesto (1 član), novosadske (1 član) i  beogradske (1 član). Ukupno 67 (42 člana i  20 članica). Predavali su starešina župe pukovnik Todor Živković,  Dušan M. Bogunović, dr. Petar Pajić, dr. Milan Jovanović, Dragutin Kubičeć, Dušan Radovinović, učitelj i član Sokolskog društva u Kumanovu i Alojz Vrhovec, savezni prednjak iz Ljubljane.  Za rođendan prestolonaslednika Petra priređeno je „Sokolsko veče”. Akademiju su posetili predstavnici vojnih i civilnih vlasti, profesori univerziteta, najviđeniji građani Skoplja i sokolstva. Kralj je darovao starešinstvu župe 60.000 dinara i time omogućio održavanje  Prednjačke škole. Škola je održana u Sokolskom domu u Skoplju, koji je građen sa dve velike spavaonice za tečajeve. U Domu je bila kuhinja, gde se kuvalo pod nadzorom učenika i učenica. Hranu su kupovali „komesari”, koji su uz pomoć dežurnih i ostale braće i sestara vodili finansije i štedeli, tako da je škola produžena za nedelju dana. (11)  Župa je održala slet u vidu župske smotre o Vidovdanu 1932 i učešće na sveslovenskom sokolskom sletu u Pragu 1932. Izvedena je i proslava rođenja Miroslava Tirša. (12)

Sokoli su sarađivali sa ostalim nacionalnim i kulturnim društvima. Na inicijativu Udruženja „Južni preporod” 11 marta 1934. na padinama brda Vodna kod Skoplja zasađena je „Istarska šuma” uz sudelovanje svih društava i mnogobrojnih građana. (13)

I pre balkanskih ratova 1912. Srbi su osnivali svoja društva kao što je bilo pevačko društvo „Vardar” u Skoplju. Tek od mladoturskog prevrata i objave ustavnog stanja 1908. Srbi su mogli da osnivaju gimnastička društva pod nazivom „Silni”.   Posle Prvog svetskog rata obnovljen je rad sokolskih društva. Država je u početku izdašno pomagala sokolska društva. Sokolska župa „Kraljević Marko” osnovana je 1923. na čelu sa starešinom Tošom Živkovićem. Pored 5 postojećih sokolskih društava osnovano je 20 društava. Sokoli su za podizanje svojih domova organizovali lutrije. U domovima su nastupala i druga nacionalna društva koja su sarađivala sa sokolima. Posle kraja Prvog svetskog rata osnivane su masovne organizacije Savez Sokola, Kolo Srpskih Sestara, Jadranska straža,  Aero klub, ... . Te organizacije delovale su punih dvadeset godina i imale brojno članstvo. Organizovale su sletove i priredbe.

---

Napomene :

1. „Pogled na desetogodišnji razvoj sokolstva u Južnoj Srbiji”, „Soko na Vardaru”, Skoplje, juli 1933, br. 7, str. 59;
2. „Sokolska kronika”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, decembar 1923, br. 3, str. 55;
3. „Obnova sokolskih društava u južnoj Srbiji”,  „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, januar 1924, br. 1, str. 18, 19;
4. „Sokolstvo Južne Srbije”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, februar-mart 1924, br. 2-3, str. 20;
5. „Sokolski pokret i statistika u  Južnoj Srbiji”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, August-Septembar 1925, br. 8 i 9, str. 183;
6. „Sokolska kronika”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, Novembar-Decembar 1925, br. 11 i 12, str. 247;
7. Uredio Stane Vidmar, „Jugoslovenski Sokolski kalendar” 1930,  Ljubljana 1929, str.127;
8. „Pogled na desetogodišnji razvoj sokolstva u Južnoj Srbiji”, „Soko na Vardaru”, Skoplje, juli 1933, br. 7, str. 57, 58, 59, 60; 
9. Sokolsko društvo Skoplje-Matica, „Spomenica o proslavi 30godišnjice i izveštaj o radu u 1939 god. ”, Skoplje, 1940, str. 6-30;
10. „Izveštaj godišnje skupštine sokolske župe „Kraljević Marko”- Skoplje”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, januar, februar, mart 1927, br. 1,2 i 3,  str. 24,25, 26;
11. „Sokolska predavanja u Skoplju”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, januar, februar, mart 1927, br. 1,2 i 3,  str. 27;
12. Dušan M. Bogunović, „Prednjačka škola u Skoplju”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, oktobar i novembar 1927, br. 10 i 11, str. 134-137;
13. „Pogled na desetogodišnji razvoj sokolstva u Južnoj Srbiji”, „Soko na Vardaru”, Skoplje, juli 1933, br. 7, str. 59;
14. „Izveštaj glavnog odbora Jadranske Straže za IV glavnu skupštinu Ljubljana, 6-8 IX 1935“, Split, str. 36;