Nasleđe u srpskom književnom jeziku

Mase srpskog naroda prebegle su iz Srbije u Ugarsku 1690. i kasnije ponovo 1740. Naselile su se na teritorije današnje Vojvodine i južne Mađarske. Srbi su došli sa rukopisnim knjigama (srbulje). Nastavljen je rad na prepisivanju knjiga na srpskoslovenskom jeziku uz unošenje osobina srpskog jezika. U tom radu isticali su se kaluđeri koji su pobegli iz manastira Rače kraj Drine. Srpska književnost bila je pisana na srpskoj redakciji crkvenoslovenskog. Pisci su bili Gavril Venclović i Đorđe Branković. Zatim je bila ruska redakcija crkvenoslovenskog sa Žefarovićem, Orfelinom i Rajićem. (1) Venclović je pisao u knjigama duhovnog i crkvenog sadržaja u srpskoj redakciji crkvenoslovenskog i narodnim u propovedima i knjigama za narod. (2) Zaharija Orfelin je naučna dela pisao ruskom redakcijom crkvenoslovenskog jezika a popularna na narodnom jeziku. Peto izdanje njegove knjige Iskusni podrumar na srpskom jeziku bilo je štampano1885. (3) U Slaveno-srpskom magazinu je prvi put je istaknuto načelo da se knjige moraju pisati narodnim jezikom. (4) Jovan Rajić služio se sa oba jezika. Nasuprot njima Dositej piše isključivo narodnim jezikom. (5) Kao prosvetitelj on namenjuje svoja dela i katolicima i muslimanima. Za njega više nisu postojale verske pregrade koje su delile srpski narod. (6) Njegove su knjige bile prevedene na bugarski, grčki i rumunski jezik. Njegov rumunski prevodilac pisao je : „Ja sam srećan što poznajem srpski jezik da bih mogao razumeti knjige Dositija Obradovića i blagodarim Bogu što mi je dao da živim u vremenu, kad on piše svoje knjige”. (7)

Na srpsku pravoslavnu sredinu uticala su i dela katoličkih pisaca koji su pisali na srpskom jeziku. Prvo izdanje Kačićevog „Razgovora ugodnog naroda slovinskog” ćirilicom bilo je 1818. Reljkovićev „Satir iliti divlji čovik” imao je jedanaest izdanja, od kojih su dva štampana ćirilicom. (8) Ostojić je smatrao da Satir bila prva knjiga koja je probila kineski zid koji je delio pravoslavnu književnost od rimokatoličke. Treće izdanje Satira bilo je 1793. na ćirilici. Četvrto u Budimu bilo je 1807. na ćirilici. (9) Gundulićev „Osman” štampan je u Dubrovniku 1826. a budimsko ćirilično izdanje Jefte Popovića 1827. (10) Time su čitaoci mogli da se upoznaju sa najznačajnijim delom dubrovačke književnosti. Matija Petar Katančić istakao je da se „naši Iliri svuda Srbljima zovu (11)

Posle seobe Srba u Rusiju u XVIII veku Habsburzi su bili svesni kakva je opasnosti za njih ruski uticaj na Srbe. Srpska sredina odbila je uz mnogo napora 1779. težnje Habzburgovaca da se uvede narodni jezik radi odvajanja od ruskog uticaja. (12)

Srpski književnici oko Milovana Vidakovića pisali su na srpskom jeziku po njima oplemenjenim starim slovenskim oblicima i rečima. U osnovi je bilo domaće narečje uz proizvoljnu mešavinu ruske redakcije crkvenoslovenskog i srpskog jezika. (13) Samo je Sava Tekelija smatrao da je pravi srpski jezik crkveno slovenski. Ostali srpski književnici bili su za srpski narodni jezik ali za istorijski pravopis i azbuku. (14)

Kopitar je zajedno sa Vukom radio na odvajanju Srba od Rusije. Vuk je napadao srpske više slojeve (plemstvo i graždane) da su se otuđili od svog naroda i običaja. Govorio je : „I što je god mjesto veće i ima u sebi više gospode i književnika, to se u njemu govori gore : tako seljaci govore bolje od varošana, a sluge od gospodara”.(15) Vuk Karadžić odbacio je ranije književnosti na narodnom jeziku i uzeo za osnovu tadašnji čist narodni jezik sa sela. Radeći svoj rečnik nije se hteo koristiti bogatim materijalom starijih rečnika. (16) Zahtevao je da se piše srpski, a da se istrebe crkveno-slovenski oblici. Zadržao je ipak neke slovenske reči koje su mu bile potrebne, posebno za prevod Novog Zaveta. (17) Bio je protiv da se izmišljaju nove reči. Osujetio je pokušaj Sterije da se u Društvu srpske slovesnosti radi na stvaranju naučne terminologije. Po njemu trebalo je da u osnovi srpskog književnog jezika bude jezik „prostog naroda”. Za Vuka početak srpske književnosti padao je u njegovo vreme odbacujući i Dositeja. Unutar srpskog naroda vodila se borba austroslavizma koji su predvodili Kopitar i Miklošić sa pravoslavnim crkvenim krugovima. Taj sukob bio je predstavljan kao sukob gradske i seoske sredine. (18) P.I. Šafarik bio je od 1819. do 1833. nastavnik i direktor Novosadske gimnazije. U svom radu o srpskom jeziku podržavao je Vuka Karadžića u njegovoj borbi protiv konzervativnih pristalica slaveno-serbskoga jezika. (19)

Usled tog sukoba pojavili su se u srpskoj književnosti dubrovački Srbi katolici. Medo Pucić bio jedan od prvih dubrovčana koji je prihvatio ideje italijanskog romantičarskog nacionalizma. Iako je bio konzervativan prihvatio je one ideje talijanskog mesijanizma koje su po njegovom mišljenju, mogle poslužiti slovenskim preporodima. Kao student prava u Padovi upoznao se i sprijateljio sa Janom Kolarom, koji je boravio u Veneciji. Od 1842. do 1844, napisao je članke za tršćanski list Favilla (Iskra). Medo Pucić je napisao pesmu, deo ciklusa „Bosanske davorije” u kojoj je izražavao svoj srpski nacionalizam. Nasuprot Vuku Srbi katolici na čelu sa Medom Pucićem smatrali su za svoju dužnost da klasična ostvarenja dubrovačke književnosti unesu u novu srpsku književnost. (20) Bavio se istorijom dubrovačke književnosti. Sem sopstvenih dela izdao je „Slavljanska antologija iz rukopisah dubrovavačkih pjesnikah” 1844. Pisao je raspravu o Ignjatu Đorđiću. Iz dubrovačke arhive prepisao je i objavio „Spomenici Srpski” I 1858, II 1862. starim slovima. (21) Dokumenti su bili značajni i za poznavanje starog jezika i stila. (22) Časopis „Dubrovnik cviet narodnog knjižestva” pokrenuli su 1849. Medo Pucić, Matija Ban i Ivan August Kaznačić da izdavanjem sačuvaju književna dela starih dubrovčana i da omoguće da se oglase mlade generacije dubrovačkih pisaca. (23)

Nasuprot Vuku dubrovački Srbi katolici težili su očuvanju svoje književne tradicije. Njihov rad nastavio je sekretar dubrovačke Matice srpske dr. Frano Kulišić. Njegovu knjigu „Dživo Bunić Vučićević” štampala je Srpska dubrovačka štamparija 1911. kao izdanje Matice srpske u Dubrovniku, knjiga 3. Povodom obeležavanja hiljadugodišnjice Svetih Ćirila i Metodija u Rimu 5 jula 1863. izveden je „Slavospjev Sv. Ćirilu i Metodu” koji je napisao Medo Pucić. Pucićev prijatelj Franc List napisao je muziku. List je napisao kompoziciju za muški hor i orgulje, a priredio je i za klavir. Papa Pije IX je zbog izvođenja „Slavospjeva Sv. Ćirilu i Metodu” došao na bogosluženje u „Ilirskom kolegiju Svetog Jeronima”. List je sedeo za orguljama prilikom izvođenja, a pevao je hor bugarskih kanonika. (24) Posle kraja apsolutističkog režima osnovana je Narodna štionica 1863. Na čelu osnivača bili su braća Niko i Medo Pucić. Štionica je izdavala književni godišnjak „Dubrovnik zabavnik”. U njemu su objavljivali i dubrovčani koji su živeli izvan Dubrovnika Valtazar Bogišić, Nikša Gradi i Matija Ban. (25)

Na prvoj skupštini u Novom Sadu 1866. osnovana je Ujedinjenja Omladina Srpska. Sa Omladinskim pokretom pitanje jezika i književnosti rešeno je u korist Vukove reforme. (26) Ali pobeda Vukovog pravca nije bila potpuna. Dr Milan Rešetar je pri izdavanju Njegoševih dela bio i prvi komentator Njegoša. U svojim komentarima uz nova izdanja Njegoševih dela kao vukovac isticao Njegoševo povođenje za slavenosrpskim piscima (Mušicki i Sima Milutinović Sarajlija). Njegoš je pisao slavenosrpskom ortografijom, ali je od Vuka preuzeo slova đ, ć i dž. (27) Može se reči da Njegoš pisao u tradiciji slavenosrpske književnosti a da je prihvatao ponešto od Vuka. Sem na Njegoša Milutinović je uticao i na prvog velikog lužičko-srpskog pesnika Handrija Zejlera, osnivača lužičko-srpske književnosti. (28)

Književniku Jakovu Ignjatoviću niko nije mogao da ospori talenat. Bio je objavljivan, ali su štampari ispravljali njegove tekstove. Tadašnji kritičari grdili su njegov jezik. Nalazio se između slaveno-srpskog i Vukovog pravca pomešan sa pokrajinskim rečima Sentandreje i Slavonije. Trudio se da piše čistim narodnim jezikom. Njegovo delo bilo je „prilog istoriji razvitka srpskog književnog jezika”. Nije bio „zakovana starovolja” ali nije mogao da se odvikne od upotrebe starijih slova. (29) Vukovci su odbacili pisca Đorđa Markovića Kodera jer je izmišljao nove reči. Nasuprot književnoj kritici koja je potpuno ignorisala Kodera o njemu su pisali pojedini sokolski istoričari. Početak srpske gimnastike može se vezati uz ime Đorđa Markovića Kodera, koji je dugo vremena bio zanemaren od književnih istoričara. Većina sokola koji su pisali o počecima srpskog sokolstva bavila se samo njegovim gimnastičkim radom. Nije ih zanimao njegov književni rad sem Vojislava Rašića koji je pišući u Srpskom Sokolu 1907. isticao da je Koder stvarao nove reči jače no i jedan iz njegovog doba, kad bi bio prinuđen da poetski iskaže svoje poetsko nadahnuće i Boška Mešterovića koji je svom članku „Razvoj srpskog Sokolstva“ iz 1925. naveo : „Đorđa Markovića nazvanog Koder, jednog romantičnog osobenjaka rodom iz Sremske Mitrovice, čoveka koji je govorio desetinu stranih jezika i pisca za ono doba čuvenog speva Romoranke.“ (30) Meša Selimović je smatrao da uz vukovsku jezičku struju, bila i druga pogodnija za izražavanje misli, i apstrakcija. Nosioci te druge struje po njemu bili su Venclović, Sima Milutinović Sarajlija i Njegoš. (31)


U seobama srpskog naroda sa njima su išli pravoslavni sveštenici. Nastavljen je rad na prepisivanju knjiga na srpskoslovenskom jeziku uz unošenje osobina srpskog jezika. Srpska crkva je zbog upornih pokušaja unije tražila pomoć od Rusije. Delovanje ruskih učitelja i korišćenje ruskih knjiga uvelo je i ruskoslovenski crkveni jezik. Taj jezik bio je odgovor na pokušaje unije i kao takav bio je jezik srpske književnosti do Dositeja Obradovića. Dositej je tražio da se piše razumljivo za narod a to je moglo samo na srpskom. Stvoren je Slavenosrpski kao neki srednji jezik. Nasuprot njemu, Vuk je zajedno sa Kopitarom vodio borbu za čist narodni jezik sa sela. Pobedom vukovih pristalica došlo je do odbacivanja srpske književne tradicije vezane za crkvu i ranije književnosti. Većina slavenosrpskih književnika bila je dugo vremena zaboravljena. I Sterijina dela delila su njihovu sudbinu. Milan Bogdanović je istakao : „... preko njegovog imena bačen pokrov zaborava, koji je po njemu ležao sve do pre nekih trideset godina.” (32) Aleksandar N. Milićević je u listu „Narodna Odbrana” iz 1940. tvrdio za slavenosrpske pisce : „pisalo se srpsko-slovenski, rusko-slovenski, srpsko-rusko-slovenski; dodavala se i oduzimala proizvoljno slova pojedinim rečima; uzimao se čas ovaj čas onaj dijalekt; kod jednog istog pisca, na jednoj istoj strani knjige, bile su zastupljene sve ove nedoslednosti. .... Teško je bilo dokazati tadašnjim nazovi književnicima da književnost treba da služi svima društvenim redovima, a ne samo jednoj društvenoj klasi, koja je pisala sebi i za sebe, jezikom i pravopisom koje često ni sama nije razumevala. A što je naročito otežavalo Vuku posao bilo je i to, što su predstavnici toga haosa u književnosti bili većinom ljudi sa velikim društvenim ugledom, sa zvučnim titulama, na visokim društvenim položajima; crkveni i svetovni poglavari.” (33) Ti kako ih je nazvao predstavnici haosa osnovali su Maticu srpsku. Vukovci su bili dominantna struja u srpskoj književnosti, ali nisu bili jedina. Nastavljeno je štampanje dela Dositeja i Njegoša, kao i drugih autora. Knjige pisca Jakova Ignjatović bile su objavljivane, ali uz ispravku njegovih tekstova. U vreme prevlasti vukovaca u srpskoj književnosti dubrovački Srbi katolici trudili su se da nasleđem klasične dubrovačke književnosti utiču na novu srpsku književnost koju su stvarali vukovci na bazi isključivo seoskih govora. Za Dositeja jezik književnosti bio je srpski uz korišćenje reči iz dotadašnje crkvenoslovenske tradicije. Za Vukove pristalice čist narodni jezik bio je jezik sela uz odbacivanje cele književne tradicije. Može se reči da su Habsburzima bili potrebni lojalni podanici koji su bili njihovo topovsko meso, a za srpsku omladinu ustanici koji bi se borili za slobodu. I za jedne i za druge nije bio potreban umozriteljni jezik i jezik pesnika nego prost jezik ratnika sa narodnim junačkim pesmama kao do tada. Trebalo je opismeniti ljude i tu je Vuk zaslužan. Mnoge crkvenoslovenske reči ostale su u srpskom jeziku, uprkos vukovcima, često pogrdne kao pisanije. Kao Vukovo nasleđe Srbi su nastavili da koriste brojne turcizme kao komšija umesto slovenske reči sused. Za razliku od Rusa koji su uklopili crkvenoslovensko jezičko nasleđe u svoj jezik. Prekinuta je veza sa ruskim ali i kontinuitet sa jezikom srednjovekovnih srpskih država. Po vukovcima ostala je samo narodna pesma kao kontinuitet. Uz njih su celo vreme postojale druge struje koje su štampale dela iz književnog nasleđa kao neophodnu dopunu novijoj književnosti. Održavali su kontinuitet uprkos prekida. U tome je njihov značaj za srpsku književnost. Iako je pobedila vukova struja u književnom jeziku, postojale su i druge tradicije među književnicima. Ostali su uticajni pisci kao Dositej, Njegoš i Jakov Ignjatović. A dubrovački književnici su doprinosili svojim trudom na štampanju dela starih dubrovačkih pisaca. Time je opstajao kontinuitet u srpskom jeziku uprkos prekida. Na Primorju nije bilo velikih seoba pa se duže održavao kontinuitet u jeziku. U Vojvodini Matica srpska je bila ustanova koja je čuvala kontinuitet.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene

1. Miraš Kićović, „Stogodišnjica Matice Srpske”, „Brastvo”, XXI, Beograd, 1927, str. 141;
2. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 320;
3. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 125;
4. Tih. Ostojić, „Srpska književnost od velike seobe do Dositeja Obradovića”, Sremski Karlovci, Srpska manastirska štamparija, 1905, str. 89;
5. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 320;
6. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 128;
7. Vojislav Radovanović, „Dositije Obradović”, „Srbobran srpski narodni kalendar i čitanka za godinu 1941”, Izdalo „Srpsko ognjište “ u Zagrebu 1941, str. 113;
8. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 111, 114;
9. Tih. Ostojić, „Srpska književnost od velike seobe do Dositeja Obradovića”, Sremski Karlovci, Srpska manastirska štamparija, 1905, str. 110, 124;
10. Zlata Bojović, „Milan Rešetar kao izdavač dubrovačkoh pisaca”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 82;
11. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 117;
12. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 263;
13. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 320;
14. Miraš Kićović, „Stogodišnjica Matice Srpske”, „Brastvo”, XXI, Beograd, 1927, str. 152;
15. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 149;
16. A. Belić, „Književni jezik Srpskohrvatski”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 321;
17. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 152;
18. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 263, 268;
19. Mil. R. Majstorović, „Slovenska ideja u češkoj poeziji i nauci 19 veka”. „Oko sokolovo”, Beograd, 15 jun 1938, br 6, str. 132;
20. Ivo Banac, „Vjersko “pravilo” i dubrovačka iznimka : Geneza dubrovačkog kruga “srba katolika”, „Dubrovnik”, 1990, br. 1-2, str. 183, 184, 186, 187, 202;
21. B. Petrović, „Pucić Medo knez”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga III, Zagreb, 1928, str. 609;
22. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 290;
23. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : kulturne prilike u Dubrovniku rešetarovog vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 44;
24. Vera Crljić, „Slavospjev. Pesma Meda Pucića posvećena slovenskim apostolima”, „Bratstvo”, XVIII, Društvo Svetog Save, Beograd, 2013, str. 17, 18;
25. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : kulturne prilike u Dubrovniku rešetarovog vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru”, Beograd, 2016, str. 44;
26. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 292, 293;
27. Aleksandar Milanović „Milan Rešetar kao tumač i priređivač Njegoševog dela”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd, 2016, str. 109;
28. Wykrajny wotrjad Zwajzka serbskeho studenstwa w Prazy, „Severni Srbi (Lužičani) južnoj braći”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juni 1926, br. 6 i 7, str. 112;
29. Momčilo Ivanić u Jakov Ignjatović, „Milan Narandžić”, Srpska književna zadruga, 60 61, Beograd, 1900, str. XLIV, XLV;
30. Boško Mešterević, „Razvoj srpskog Sokolstva“ I, „Soko Dušana Silnog“, Beograd, oktobar 1925, br.8, str. 115; Saša Nedeljković, „Sokoli pregaoci“, „Dobrovoljački glasnik“, Beograd, jun 2003,br. 21, str.241;
31. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 272;
32. Milutin Tasić, „Jovan Sterija Popović Srpski velikani drame”, Beograd, 2018, (Biblioteka Blic), str. 28;
33. Aleksandar N. Milićević, „Vuk kao rasni učitelj energije”, „Narodna Odbrana”, Beograd, 2 mart 1940, br. 9, str. 253;