Stradanje kulturnog blaga Srba iz Hrvatske

Za vreme građanskog rata u Hrvatskoj 1991. do 1995. godine nisu stradali samo Srbi koji su na tim prostorima vekovima živeli, nastradala je i bogata spomenička baština.

Progonom Srba sa prostora današnje Republike Hrvatske došlo je i do sistematskog uništavanja spomeničke baštine, kako bi se uklonili tragovi njihovog milenijskog prisustva na tim područjima. Ta duhovna baština nije popisana niti dovoljno zakonom zaštićena. Ako se ovom doda nedovoljna briga institucija kulture u Hrvatskoj koje se bave tom problematikom može se zaključiti u kakvom se stanju danas nalazi. Sve ovo upućuje na zaključak da Republika Srbija pitanje srpske duhovne baštine u Hrvatskoj mora uzeti u ozbiljno državno razmatranje jer će se taj problem pojaviti i u svim budućim diplomatskim pregovorima. Srpska duhovna baština bez obzira u kojoj se državi nalazi pripada celini nacionalne kulture. Zakonom je predviđeno da se država stara o čuvanju nepokretnih i pokretnih dobara od posebnog značaja za istoriju i kulturu Srbije, a to znači i onim koja se nalaze izvan njenih granica, naravno u skladu sa međunarodnim, univerzalnim i bilateralnim, ugovorima.

Iako je prošlo više od dve decenije još uvek ne postoje tačni i kompletni podaci šta je sve izgubljeno, mnogo od toga i zauvek. Rušenje crkvenih i drugih objekata Srpske pravoslavne crkve nije prestalo s izgonom Srba iz Hrvatske. Ovim se želi uništiti autentična svjedočanstva i duhovno pamćenje srpskog naroda na prostorima Like, Banije, Korduna, Slavonije i Dalmacije.

Hrvatska i dalje stalno traži da se vrate kulturna dobra koja su za vreme rata prenesena u Srbiju. Niko ne spori da te dragocjenosti treba da se vrate, ali kada se vrate i Srbi i normalizuju uslovi za njihov život, kada se obnove porušene crkve i kada se trajno obezbedi srpsko crkveno blago od propadanja, pljačke i devastacije.

U Hrvatskoj je za vreme građanskog rata uništen veći deo pravoslavnih bogoslužbenmih predmeta, kao i najveći deo srpske spomeničke građe. Stradalo je i oko 3.000 spomenika koji su uglavnom vezani za antifašističku borbu Srba. Reč je o temeljnom zatiranju kulture Srba u Hrvatskoj, gde su gotovo sve knjige na ćirilici završile na lomači. Samo manji deo kulturnog blaga koji je prenesen u Srbiju je sačuvan. I umesto da Hrvatska bude zahvalna što je preneto blago sačuvano od uništenja, stalno insitstira da se ti „ostaci ostataka“ vrate, postavljajući Srbiji to kao uslov oko prijema u članstvo EU.


Veći deo blaga koji Hrvatska sada potražuje imovina je Srpske pravoslavne crkve. Reč je o 1.065 kulturnih dobara iz 45 pravoslavnih crkava, manastira i riznica sa područja Dalmatinske, Osječko-poljske i Baranjske eparhije. Ti predmeti nisu, kako često ističu hrvatski političari, ni otuđeni, ni ukradeni, već su tokom rata sklonjeni na sigurno kako bi izbegli sudbinu blaga koje je sistematski uništavano za vreme NDH.

Primerenije bi bilo da Hrvatska odgovori šta se desilo sa kulturnim blagom koje je posle progona Srba tamo ostalo, i koje je bilo izloženo ne samo pljačkanju i uništavanju, nego i miniranju i rušenju do temelja. Niko nije osudio uništenje spomeničkog naseđa koje zbog svoje arhitektonske i umetničke vrednosti pripada najvišoj kategoriji. U plamenu su nestale crkve brvnare u Rastovcu i Donjoj Rašenici, kao i u Buzeti kod Gline, sve iz 18. veka i koje su bile pod zaštitom Uneska. Karinska crkva Svete Nedjelje minirana je i do temelja srušena. Niko ne postavlja pitanje zašto su srušeni pravoslavni hramovi u Pakracu i Karlovcu, bačena bomba na saborni hram u Dubrovniku ili demolirana crkva u Obrovcu.

Pored zgrada uništene su i čitave galerije ikona poznatih ikonopisaca i slikara od 15. do 20. veka. Zato iznova treba uzeti u ozbiljno razmatranje pitanje srpske kulturne baštine u Hrvatskoj, da se utvrdi šta je još na crnom tržištu, a šta u hrvatskim institucijama, a da mi to ne znamo.

Pored sakralnih, tokom devedesetih stradali su i drugi spomenici srpske kulture. Uništeni su Dvori Stojana Jankovića u Islamu Grčkom u Dalmaciji, koji su bili primer ladanjske i fotrifikacijske arhitekture. Uz njih se nalazila i crkva Svetog Đorđa, koja je služila kao porodični mauzolej. Srećom, pre stradanja iz dvora su izmeštene ikone i drugi predmeti koji su pripadali Jankovićima i njihovim naslednicima Desnicama.

Da bi otrgla i sačuvala od zaborava značajnije istorijske ličnosti Srpsko kulturno društvo „Zora“ iz Knina je od 1989. do 1995. postavilo biste Dositeju Obradoviću u Golubiću, Kninu i Orliću; Vladanu Desnici u Benkovcu; episkopu Nikodimu Milašu u Cetini; episkopu Stefanu Kneževiću u Oćestovu; engleskoj dobrotvorki Paulini mis Irbi u Strmici i Plavnu; skulpturu „Srpskog guslara“ kod crkve Lazarice na dalmatinskom Kosovu polju; tri spomen česme u Plavnu, Strmici i Cetini. Nažalost ovih spomenika tamo više nema, uništeni su u zločinačkoj akciji hrvatske vojske i policeje „Oluja“, ali SKD „Zora“ učiniće sve da se iznova vrate ne mesta sa kojih su nasilno uklonjeni.

Milojko Budimir, muzejski savetnik
Generalni sekretar Udruženja Srba iz Hrvatske