Čuvari Hristovog groba u Vrlici

Foto: Eparhija dalmatinskaVRLIKA – Brojni vaskršnji običaji vremenom su se menjali, pa i gubili usled urbanizacije društva, ali jedan, i to vrlo specifičan i jedinstven, sačuvan je i živi već četiri veka, kako predanje kaže. Čuvanje Hristovog groba običaj je koji je kod hrišćana zabeležen jedino u Jerusalimu i u Vrlici, malom mestu u severnoj Dalmaciji, koje je tradicionalno naseljavalo srpsko stanovništvo. Iako su Vrličani danas mahom rasuti po svetu, ne zaboravljaju svoju autentičnu tradiciju. Tako se i ove godine vraćaju svom zavičaju i okupljaju oko Crkve Svetog Nikolaja u ovom gradiću u Cetinskoj Krajini, da obiđu svoja imanja, sa zemljacima i familijom proslave veliki praznik i udahnu miris rodnog kraja. Ali i da prisustvuju nesvakidašnjem običaju koji se jedino ovde i u Jerusalimu i jedino u dane oko Vaskrsa može videti – čuvanju Hristovog groba.

Čuvanje Hristovog groba održava se za vreme Strasne sedmice, a počinje okupljanjem čuvara na Veliki petak i izborom harambaše – čestitog i viđenog domaćina koji rukovodi ceremonijom. Kada se u crkvu unese plaštanica, koja simbolizuje Hristov grob, čuvari predvođeni harambašom stupaju u crkvu „na stražu”. Po dva vojnika obučena u živopisnu nošnju tog kraja smeštaju se oko plaštanice, koju čuvaju sve do Vaskrsa. Harambaša lupanjem puškom o pod daje znak za smenu čuvara, a smene su, iako česte, gotovo neprimetne – vojnici i harambaša posebno vode računa da ne remete tok liturgije. Čuvari prisustvuju svakom bogosluženju, a rastaju se na dan Uskrsa, uz obećanje da će se sastati i naredne godine.

Posebnu pažnju posmatrača uvek privlači živopisna nošnja koju stražari nose. Jedna od najvrednijih srpskih nošnji, bogato ukrašena i slojevita, podseća na vremena uskočkih bojeva kad je u tom kraju bila mletačko-turska granica. Bez oružja, teška je oko 15 kilograma, a kad čuvari za pojas zadenu kubure i sablje, oteža za još nekoliko. Sastoji se od belih košulja sa zlatnim vezom, pantalona s resama, prsluka s etno-motivima i čerme (borbenog prsluka sa tokama) s mnoštvom dugmića od srebra. Važan deo odela čuvara je i pašnjača, za koju se zadenu sablje i kubure. Na kape su ušiveni novčići, a na zadnjoj strani su crna ušivena kika i paunovo pero.

Kako objašnjava harambaša Dragan Pavlović, čuvari Hristovog groba jedini imaju pravo da u crkvu uđu naoružani. „I kubure su deo tradicije. U vreme turskih osvajanja čuvari Hristovog groba su oružjem čuvali hram i vernike da bi mogli u miru da proslave Vaskrs”, kaže Pavlović.

Zanimljivo je da nošnju čuvara ne može poneti svako, već samo oni koji su poreklom iz vrličkog kraja. To moraju da budu prvenstveno pošteni mladići, bez mrlja u biografiji. Nekada su to bili mladići koji su i stupanjem u ovu posebnu „vojsku” pokazivali da su stasali za ženidbu. Da bi ušli u red čuvara, morali su da budu kršteni i posvećeni crkvi. I danas mnoštvo mladića pokazuje želju da odene ove neuobičajene odore. Iako su rasuti na raznim stranama sveta, okupljeni su oko Udruženja „Čuvari Hristovog groba” u Beogradu, gde je veliki broj Srba Vrličana izbegao nakon „Oluje”. U Srbiji, gde se veliki broj njih ponovo skućio, nastavili su da čuvaju i prenose tradiciju. Osnovali su udruženje, postarali se da ovaj običaj bude upisan i na listu nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, a svake godine uoči Vaskrsa – eto ih u Vrlici da s ponosom i radošću nastave tradiciju svojih predaka.

Tačni podaci o samim počecima ovog običaja nisu zabeleženi u istorijskim izvorima, ali prema usmenim predanjima postoji već četiri veka. „Pretpostavlja se da su pre 400 godina, kada su na prostor oko Vrlike prodirali Turci iz Bosne preko Dinare, muškarci obučeni u nošnju i naoružani čuvali vernike i sveštenike tokom bogosluženja”, kaže za „Politiku” Dragan Pavlović, jedan od harambaša i predsednik Udruženja „Čuvari Hristovog groba”.

Tradicija čuvanja Hristovog groba, za koju ističe da ni u vreme Drugog svetskog rata nije prekidana, po odlasku srpskog naroda u izbeglištvo zamrla je na desetak godina, ali je 2005. obnovljena. Dragan Pavlović je zadovoljan što podmladak primećuje vrednost i važnost ovog običaja i što nastavlja da neguje tradiciju. On sam je u odredu čuvara duže od 50 godina.

„Već pet decenija sam čuvar i zaljubljenik sam u ovaj običaj od kada sam prvi put obukao nošnju. Voleo bih da se ovo sačuva, prenese i nastavi da živi, jer ništa nije bolji svedok o Srbima u Dalmaciji od naše tradicije i običaja”, kaže Pavlović i dodaje da su sve vreme svi čuvari s područja vrličke krajine, jer je to jedan od uslova da mogu da odenu odore i pristupe „službi”.

Čuvari godinama učestvuju na mnogobrojnim crkvenim službama i događajima, redovno posećuju Jasenovac, Jerusalim i mnoga druga mesta važna za identitet srpskog naroda. Redovno i pomažu crkvi, ali i obnavljaju svetinje u svom rodnom kraju. Ove godine na grudima harambaše zasijaće i Orden Svetog Save drugog stepena, koji im je Srpska pravoslavna crkva dodelila prošle godine za neprestani trud za očuvanje vekovne tradicije pravoslavnih Srba vrličkoga kraja i nesebičan rad na obnovi dalmatinskih crkava.

Zaslužni su i za obnovu upravo Crkve Svetog Nikole u Vrlici. Crkva je zajedno s parohijskim domom podignuta 1618. godine kao velika, gradska crkva jedinstvenog izgleda u Eparhiji dalmatinskoj. U poslednjem ratu pretrpela je oštećenja unutrašnjosti, a nakon višegodišnje obnove, prošle godine osveštan je novi freskopis, a donatori i inicijatori obnove hrama nagrađeni su ordenjem Srpske pravoslavne crkve.

Oko obnovljenog i freskopisanog hrama ove godine se okuplja mnoštvo Vrličana i drugih pravoslavnih vernika iz Dalmacije, a svečarsku atmosferu upotpunjuje više od 20 čuvara Hristovog groba.

Olivera Radović; Politika