Pregalaštvo Sokola

Srpski narod suočio se u današnjici sa pitanjem kojim putem u budućnost. Od 1945 godine komunisti su veličali oružanu borbu a predstavljali sitan ali uporan rad za oportunizam. Od knjige „Mlade Bosne“ Veselina Masleše izašlog 1945 godine pa do danas snimljeni su filmovi i izdate knjige o „Mladoj Bosni“, a ništa o ostalim organizacijama pregalaca koje su delovale u isto vreme na teritoriji Austro-Ugarske Monarhije. Za komuniste one nisu ni postojale. Po Masleši mladobosanci su bili izolovani od borbenih narodnih masa. Srpska buržoazija je bila oportunistička i „kmetoderi“. Zamerao je mladobosancima što su smatrali da su Bosna i Hercegovina srpske zemlje a istovremeno bili za jugoslovenstvo. Za Maslešu je jugoslovenstvo mladobosanaca dokaz njihove izolovanosti od masa.

Tada je a ponegde i danas jugoslovenstvo bilo masovno rašireno u Dalmaciji. Što se tiče srpstva Bosne i Hercegovine tada je list Srba katolika „Dubrovnik“ smatrao da su Srbi mogu biti Srbi bez obzira da li su pravoslavni, katolici ili muslimani. U Titovoj Jugoslaviji snimljeni su filmovi „Sarajevski atentat“ iz 1968 godine i „Atentat u Sarajevu“ iz 1975 godine. Dok je film iz 1968 godine bio jugoslovenski film u kome se povezuje borba partizana u Drugom svetskom ratu i borba mladobosanaca, film iz 1975 godine bio je koprodukcija više zemalja uključujući tadašnju Titovu Jugoslaviju.

Poslednji snimljeni film bio je „Branio sam Mladu Bosnu“ iz 2014 godine. Na RTS se prikazivala subotom i nedeljom serija „Nobelovac“ o životu Ive Andrića, koja je takođe delom vezana za period „Mlade Bosne“. Nasuprot tih filmova i serija Ivo Andrić spominje u svom romanu „Na Drini ćuprija“ sokole u periodu pred početak Prvog svetskog rata. Sem tih filmova snimljen je film i serija „Sveti Georgije ubija aždahu“ 2009 godine koji prikazuje tajni prelaz Gavrila Principa iz Srbije u Bosnu na putu za Sarajevo. U tom filmu se ističu žrtve koje je srpski narod podneo zbog atentata u Sarajevu. Nasuprot tome ništa nije prikazano o udruženjima kao što je bila „Prosvjeta“ u Sarajevu, Srpski soko, Pobratimi, Dobrotvorne zadruge Srpkinja, ... . Iako su tokom SFRJ istoričari priznali značaj Sokola u borbi za oslobođenje i ujedinjenje, ti stavovi su objavljeni u stručnim publikacijama koje nisu interesovali šire slojeve stanovništva niti su ih oni čitali. Čitali su uglavnom Politiku i Politikin Zabavnik. Osnivač Sokolstva Miroslav Tirš je isticao „Šta ceo narod ne zna niko ne zna.“ Ali zato širi slojevi prate filmove i serije na RTS i drugim kanalima. U „Politici“ je do nedavno izlazio fejton „Naraštaj Mlade Bosne - od gimnazije do istorije“. U „Politici“ od 3 septembra 2024. četvrti broj fejtona izašao je pod naslovom „Opojni stihovi i Skerlićeve reči“. U tom članku istaknuto je da su se đaci iz BiH u Beogradu družili isključivo između sebe, a retko ko od njih je imao ikakav kontakt sa vršnjacima rođenim u Beogradu ili Srbiji. Jedan od njihovih idola bio Jovan Skerlić. Jednom su se okupili u Drugoj muškoj gimnaziji da slušaju guslara Petra Perunovića „Peruna“. U fejtonu je pomenuto da na tom guslarskom skupu, đaka iz Srbije nije bilo. Đaci iz Preka (Vojvodine, Bosne, Hrvatske,.. ) okupljali su se u „Zlatnoj moruni“ na Zelenom Vencu gde su zalazile i komite.

Nasuprot njihovoj izolovanosti u Austro-Ugarskoj Monarhiji a posebno u Bosni i Hercegovini su delovale organizacije pregalaca. Oni su pod uticajem Čeha a posebno Tomaša Masarika sprovodili sitan ali uporan rad, bez buke i galame. Smatrali su da tiha voda breg roni. Društvo „Prosveta“ iz Sarajeva je pomagalo osnivanje sokolskih organizacija u gradovima. Sokoli su pomoću trezvenjaka iz redova Pobratima uspeli da iz gradova dođu u sela i da sprovedu pripremu dobrovoljaca za oslobođenje i ujedinjenje.
Druga srpska društva na teritoriji Austro-Ugarske Monarhije delovala su u cilju stvaranja srpskih trgovaca i zanatlija kao nosilaca privrednog jačanja srpskog društva pod Austro-Ugarskom. Srpsko privredno društvo „Privrednik“ iz Zagreba okupljalo je bistru srpsku decu sa sela i kao svoje pitomce slalo ih u gradove na zanate i u trgovinu. Dobrotvorne zadruge Srpkinja starale su se da ožene takve pitomce. Srpski sokoli pomagali su u smeštaju pitomaca. U Dalmaciji je delovala Srpska Zora, ... .

Srpska Zora i Privrednik radili su na osnivanju srpskih poljoprivrednih zadruga. Zalaganjem svih tih udruženja srpski narod je bio spreman kada je došlo do borbe za oslobođenje i ujedinjenje. Kao primer može se navesti guslar Petar Perunović. On je učestvovao na prvom sletu združenih pobratima i sokola u Bosanskoj Gradišci na Vidovdan 1911. Za vreme Prvog svetskog rata obilazio je srpske iseljenike u Severnoj Americi i pozivao ih da kao dobrovoljci krenu na Solunski front.

Sve to se nigde ne prikazuje nego se stalno snimaju filmovi i serije o Mladoj Bosni. Prikazuje se serija „Branio sam Mladu Bosnu“ nastala od istoimenog filma. Pokušavaju se predstaviti kao primer koji treba da sledi današnja srpska omladina. Oni su se razlikovali od tadašnjih nacionalnih pregalaca jer su bili pod uticajem literature ruskih i ostalih revolucionara Propaganda Titove Jugoslavije sledila je reči pesme nek se čuje nek se zna kad je mlada partizanka bombe bacala. Sitan ali uporan rad za njih je bio oportunizam. Nasuprot njima nacionalni pregaoci su radili na pripremi srpskog naroda za oslobođenje i ujedinjenje. Počasni starešina Srpskih sokola u Americi Mihajlo Pupin je istakao : „Pod krilima Srpskog Sokola mi očekujemo sjedinjenje Srpskog Naroda“.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije