Izložba o Kraljici Mariji u Kinoteci u Beogradu i Sokoli

U Kinoteci u Beogradu priređena je izložba o kraljici Mariji. Između ostalog prikazuje insert iz filma o poseti kraljice sa decom Sokolskom taboru Novosadske župe na Bledu 1934 godine. Prikazan je gimnastički javni čas i pozorišna predstava izvedena pred gostima. Sokoli su podržavali Karađorđeviće jer su smatrali da su narodna dinastija. Učestvovali su u na svakom dočeku prilikom poseta kraljice Marije. Sokoli su sa svojim zastupnicima bilo prisutni kod svih svečanosti vezanih na kraljevsko venčanje u Beogradu. Delegati Saveza su u Beogradu predali čestitku za kralja i krajicu. U čestitki je istaknuto : „Jugoslavenski sokolski savez, spajajuć u nerazrješivu cjelinu sinove i kćerke majke domovine u neugasivoj ljubavi do nje, radosno se vrsta u kolo onih kojima plamte duše u iskrenoj odanosti i koji se danas sabiru oko kraljevog prijestolja sa srdačnim čestitkama. Naš kralj i naš ljubljeni sokolski brat Aleksander i naša mila kraljica Marija, Vama je dom i prijestolje velika i lijepa naša zemlja, gdje se uzdiže ponos slobodnog državljanina te pobjedonosna sokolska misao, gdje odiše jaka naša sokolska volja, gdje sokolsko djelo i sokolske krijeposti razvijaju i utvrđuju naše tjelesne i duševne snage u obranu i štit našoj moći i slave! Svu našu braću, sve sestre, čitav naraštaj i našu djecu – čitavu ogromnu našu sokolsku porodicu sjedinjuje danas jedan poklik, koji se diže kao iz jednog srca, a to je naš bratski sokolski pozdrav”. Starješinstvo jugoslavenskog sokolskog saveza.” (1)

Kod svečanosti prilikom kraljevog venčanja aktivno je učestvovalo članstvo sokola, koje je iz krajeva zemlje prispelo u Beograd. Prilikom dočeka kraljice Marije u pristaništu bilo je postrojeno 300 sokola. Na sam dan venčanja sokoli su pravili špalir od Saborne crkve, do dvora, dok su dva sokola konjanika išla pred kraljevim kolima u svadbenoj povorci. (2) Na dan kraljevog venčanja na Terazijama bila je podignuta tribina od kamena, sa tri ulaza koja su čuvala po dva lava. Na tribini je bila piramida sa sokolima i sokolicama. Na vrhu piramide stajao je jedan soko sa velikom zastavom u ruci, a gornje redove zauzeli su najmanji sokoli i sokolice, pa za njima stariji do dna. Iz čeljusti lavova išle su trobojne trake do vrha tribine. Izgledalo je da sve te trake drži sokolski barjaktar. (3) Sokolice su na Terazijama predstavljale državnu zastavu. Kod serenade na dvoru sokoli su učestvovali kao bakljonoše. (4) Radovi na stadionu fudbalskog kluba “Soko” u Košutnjaku tekli su sporo, jer su zemljani radovi bili obimni, a bilo je zakazano na igralištu kluba takmičenje između Rumunije i Jugoslavije, na kojima je trebalo da prisustvuju kralj Aleksandar i kraljica Marija, Lazar Jovanović je bio prinuđen da radi do duboko u noć. Ipak uspeo je da na sam dan venčanja kralja Aleksandra sav teren i neke nepokrivene tribine budu gotove. Arhitekta Ž. Tatić izradio je ulaznu kapiju, celu žičanu ogradu i kao i pokrivenu tribinu za kralja i kraljicu. Delom su radili i igrači, članovi kluba. (5) Prilikom kraljevog dolaska u Košutnjak na lakoatletske utakmice i sokolske vežbe sokoli su bili svuda. Od ulaska u Košutnjak, pa sve do dolaska u igralište sokolići su bili postrojeni sa obe stane puta. U blizini velike kapije sokoli su sačinjavali veliku skupinu kroz koju je prošao kralj i njegova svita. (6)
U predvečerje kraljevog venčanja Soko I u Ljubljani priredio je na vežbalištu Tabor svečanu priredbu. Prisustvovalo je oko 2.000 osoba. Čitav prostor bio je osvetljen, a glavna tribina bila je osvetljena trobojnim sijalicama. U sredini bilo je kraljevo poprsje, u gotovo prirodnoj veličini usred palmovog gaja. Svečanost je otvorio sokolski orkestar, a sledile su deklamacije omladine u patriotskom duhu. Starosta društva govorio je o odnosu Sokolstva prema narodnoj državi i narodnoj dinastiji. (7) Sokolsko društvo Sušak-Rijeka priredilo je 8 juna 1922. na dan kraljevskog venčanja u Martinščici javnu vežbu zajedno sa pučkom svečanosti. Uprkos kiše koja je padala odziv naroda sa Sušaka i Rijeke bio je veliki. Prisutne je pozdravio dr. Niko Bačić. Vežbe sa puškama izveli su vojnici IV pešadijskog puka Nemanje. Javna vežba bila je završena piramidom koju je sastavilo 250 braće i sestara, članstva, naraštaja i podmladka. Nakon vežbe bila je u Lazaretu pučka svečanost. (8) Posebna delegacija zagrebačkih sokola i sokolica primljena je 16 jula 1922. na Bledu u vili Suvobor od kralja i kraljice. Doneli su venčani dar. Sokolice u svojim narodnim nošnjama iz raznih krajeva Jugoslavije pobudile su veliki interes na dvoru i u publici. Sokoli su bili u svečanim odorama. Nakon pozdravnog govora starešine zagrebačke župe sokolice su predale kraljici Mariji svoj dar, kazališnu kabanicu vezenoj u narodnoj ornamentici. Kraljica je bila oduševljena poklonom. Razgovarala je sa sokolicama interesujući se za sokolsku instituciju i narodnu umetnost. Svidela joj se nošnja iz okoline Zagreba. Kralj i kraljica su razgovarali sa svakim pojedinačnim učesnikom delegacije i pokazali su veliki interes za Sokolstvo. Delegacija je počašćena zakuskom, kod koje razvio srdačan razgovor. Nakon jednog sata boravka na dvoru Sokoli su otišli dirnuti prijemom kod kralja. (9) Dvorska kancelarija uzvratila je sokolima na njihovoj pažnji. Sokolsko društvo I u Zagrebu primilo je iz dvorske kancelarije kao spomen-dar za svoje sudelovanje na venčanju kralja spomenicu u zlatorezu u kojoj su bili portreti kralja i kraljice zajedno sa potpisima. (10)

Kraljica Marija posetila je Dubrovnik 19. aprila 1923. Sokolsko društvo Dubrovnik pozdravilo je kraljicu korporativno 29. 4. 1923. u svečanoj povorci prilikom dana Zrinjsko-Frankopanovog i 6. 5. 1923. u povorci sa Đurđevdanskog uranka. (11) Sokolsko društvo Banatski Karlovac priredilo je zabavno veče na rođendan kraljice Marije 9 januara 1934. Na poziv sokolskog starešine brata dr. Svetozara Mijatovića, lekara, odazvalo se vršačko železničarsko sokolsko udruženje, koje nije žalilo truda ni troška po zimi došlo u Banatske Karlovce.Usled bolesti starešine, pozdravni govor održao je Bogdanović, podšef željezničke stanice. Braća temburaši svirali su pod vođstvom kapelnika Dimitrija Jovanovića, niz pesama. Sledovala su tri pozorišna komada „Verenik u neprilici“, „Analfabeta“ i „Mesečar“ od Nušića. Iako je prosvetar revnosno posećivao sve manjinske predstave, njih nije bilo na sokolskoj zabavnoj večeri. Herz je ustupio besplatno svoju salu Sokolima, te je još o svom trošku počastio sokolske goste. (12) Šesti župski slet župe Šibenik priređen je u Prekom 6 i 7 avgusta 1927 godine. Tom prilikom posvećen je društveni barjak, koji je poklonila kraljica Marija. (13) Časopis „Sokolski Glasnik“ preneo je Apel Kraljice Marije 1934 godine domaćoj javnosti povodom Majčinog dana. U Apelu je istaknuto : „Naša deca su nam najveća briga, naš najdragoceniji ponos i ružičasta nada naše svetle budućnosti. Staranje o životu, zdravlju i vaspitanju dece nije samo najsvetija dužnost majki i roditeljskih domova, nego prvi i najvažniji zadatak humanih društava, opština, gradova pa i same države. Snaga jednog naroda meri se po moralnom i fizičkom zdravlju dece, a njegove sposobnosti po dobro organizovanoj dečjoj zaštiti. Ako hoćemo da se odužimo svome junačkom narodu, ako hoćemo da privedemo našu lepu domovinu napretku, posvetimo našu stalnu i skrenu i toplu ljubav jugoslovenskoj deci.“ (14)

Posle završetka jubilarnog sleta u Zagrebu 1934 godine bugarski Junaci na čelu sa svojim starešinom Dimitrijem Lazovom otputovali su jutarnjim brzim vozom na Bled 7 avgusta 1934. Na Bledu su ih dočekali predstavnici tamošnjeg Sokolskog društva. U toku svog jednodnevnog boravka vođstvo bugarskih Junaka na čelu sa starešinom Lazovom primljeno je audijenciju kod kraljice Marije i prestolonaslednika Petra u dvorcu Suvoboru. Starešina Saveza Sokola Petar bio je tokom audijencije u sokolskoj odori. Audijencija je trajala preko pola sata. (15)

Most Kraljice Marije na Savi kod Sremske Rače otvoren je na Vidovdan 1934. Otvorili su ga kralj Aleksandar i kraljica Marija. Priređen je program u kome su učestvovali članovi Sokolskog društva iz Bijeljine. (16)

Sokoli su snimili film „Oj letni sivi sokole”. Na filmu je prikazano taborovanje novosadske sokolske župe na Bledu jula 1934. Poselo u taboru posetila je kraljica Marija sa prinčevima. (17) Sem filma sokoli su izdali i knjigu posvećenu taborovanju sa mnoštvom slika iz tabora.
Prestolonaslednik Petar bio je starešina Saveza Sokola. Prvi rođendan kralja Petra kao vladaoca Jugoslavije proslavljen je 1935. na Miločeru manifestacijama sokola. Sokolska župa Cetinje priredila je jednodnevno logorovanje u Budvi za svoje I i II okružje. Pozivu za logorovanje odazvale su se sve sokolske jedinice. Sokoli su stizali brodovima, kamionima, automobilima i kolima uz zvuke sokolskih fanfara i muzika. Sastanak je bio zakazan u manastiru Praskvica, iznad Miločera. Sokolske čete bile su u narodnim nošnjama, svrstane pod svojim sokolskim zastavama. Povorka je išla od kraljevog dvorca do manastira Praskvice, na dužini od 1,5 kilometra. U dvorskom automobilu došli su kraljica Marija, rumunska kraljica, kraljevići Tomislav i Andrej, princ Aleksandar i infantkinja od Španije. Poklici sokola pratili su ih do manastira. Po održanom blagodarenju u manastiru sve su se sokolske jedinice svrstale za marš. Župa Cetinje nastupila je paradnim maršem na čelu sa starešinom i starešinstvom župe i društava uz zvuke 4 muzike, odavajući pozdrav svome starešini, kralju Jugoslavije. Na balkonu kraljevskog dvorca bila je kraljica Marija zajedno sa kraljem Petrom. Prodefilovalo je 2.500 sokola i sokolica neposredno pored balkona. Defile je bio u četvororedu u zbijenim kolonama. Posle defilea sve su se sokolske jedinice prevezle u Budvu, gde je priređeno veselje. Pred veče počele su se sokolska društva i čete razilaziti, praćena rasvetljenjem po brdima, pucanjem prangija, raketa. (18)

Krajem jula 1936. Sokolsko društvo Dubrovnik priredilo je izlet u Budvu sa brodom „Šipan“ na kome je bilo oko 560 izletnika. Učestvovale su i sokolske čete iz dubrovačke okoline sa svojim barjacima. Po dolasku u Budvu sokoli su se svrstali u povorku, koja je krenula kroz ulice pune oduševljenog naroda do gradske opštine. Pred opštinom ih je pozdravio predsednik i starešina društva zaželevši im dobrodošlicu. U ime dubrovačkih sokola zahvalio se Niko Šutić. Potom je povorka krenula pred hotel „Mogren“, gde ih je pozdravio starešina Sokolske župe Cetinje Milošević. Sokolska povorka se razišla. Slobodno vreme proveli su ili na plaži ili u razgledanju starina. Svi su bili na brodu u 16 sati. Krenuli su prema dvorcu Miločer gde se nalazio na odmoru kralj Petar II. Kraljevska porodica pred dvorcem otpozdravljala je maramicama na spontani pozdrav dubrovačkih sokola. Muzika je svirala pozdrav. Posle su se vratili u Budvu gde je sokolska muzika održala koncert pred hotelom „Mogren“. Oko 20 sati brod „Šipan“ se otisnuo od obale sa koje je sokole kao i u Dubrovniku ispratilo mnoštvo sveta. (19) Sokolska štampa pratila je i ostale aktivnosti kraljice Marije. U časopisu „Knjiga za sokolsko selo” objavljeno je pismo kraljice Marije Jugoslovenskoj Ligi protiv tuberkuloze. U pismu je bilo istaknuto : „....Uspeha u borbi protiv ovog velikog narodnog zla može biti samo, ako zajednički i složno rade : državni i samoupravni organi i ustanove sa udruženjima i Ligama, kao nosioci privatne inicijative. Zato naša akcija u borbi protiv tuberkuloze treba da bude opšta, zajednička celog naroda, svesnog građanstva. ...”. (20) U časopisu „Knjiga za sokolsko selo” objavljeno je da je kraljica Marija poslala veći broj paketa sa hranom najsiromašnijim porodicama u Nevesinju. (21)

Glasnik Sokolske župe Osijek „Bratstvo” preneo je iz beogradske „Javnosti” br. 37 od 11 septembra 1937. članak „Kraljev rođendan i sokoli”. Redakcija je istakla da uprkos napadima na sokole u Sloveniji donosi članak povodom proslave rođendana kralja Petra II 6 septembra : „ ... u toj proslavi su uzeli učešća svi slojevi i redovi naroda. Ali je nesumnjivo da su Sokoli, nakon vojske, bili u njoj na prvom mestu; jednako u hrvatskim kao i u srpskim krajevima, a naročito u slovenačkim. Tako su na pr. na Bledu, kod službe božije, kojoj su prisustvovali Kralj i Kraljica Majka, Sokoli pravili špalir, kroz koji su Njihova Veličanstva prošla, a male Sokolice su ih posipale cvećem. U bakljadi na bledskom jezeru, Sokoli su uzeli najbrojnijeg učešća i imali mesto odmah na čelu povorke. U samoj Ljubljani, sem zvaničnog blagodarenja pre podne, priredili su Sokoli veličanstvenu akademiju, a na večer impozantnu bakljadu, kojoj su se pridružile hiljade naroda, klicajući Kralju, Jugoslaviji, nar. jedinstvu, sokolstvu itd. Bila je to manifestacija, koja je predstavljala vrhunac svečanosti 6 septembra u Sloveniji. Ali nema nijednog, malo većeg mesta u Sloveniji, u kome slovenački Sokoli nisu priredili isto takve manifestacije, kojima se pridružilo i ostalo građanstvo. Tako su na pr. bile veličanstvene akademije i povorke u Mariboru, Celju, Jesenicama itd., koje su sve organizovali isključivo Sokoli, uz sudelovanje ostalih jugoslovenskih nacionalnih društava. O svemu tome su objavljeni opširni izveštaji u slovenačkim i beogradskim novinama, kao što i priliči svečanom karakteru dana i ulozi Sokolstva. Jedino, ako pogledate klerikalni „Slovenec”, -- list koji nije bez izvesne merodavnosti i odgovornosti, -- moći ćete iz njega zaključiti da se je svečanost u Ljubljani ograničila isključivo na zvanično blagodarenje u crkvi, a ni u Bledu ni u drugim mestima nema nigde ni najmanjeg spomena o Sokolu ni o njegovim javnim manifestacijama, jedinim toga dana u Slovenačkoj, koje su bar toga dana imale najviši patriotski cilj i namenu ..”. (22)

Kraljica Marija je zajedno sa svojom sestrom rumunskom princezom Jelisavetom boravila na Korčuli 10 juna 1938. Kraljica je pregledala sve socijalne i kulturne ustanove u mestu i primila njihove predstavnike. Sokoli sa ostrva, društva Korčula, Blato, Velaluka i Žrnovo kao i čete Račišće, Pupnat, Smokvica i Čara sačekali su i pozdravili kraljicu Mariju. Zatim su na priredbi održali špalir. Bilo je 488 sokola sa muzikom društva Korčula. Uveče je u počast kraljici Sokolsko društvo Korčula priredilo vitešku igru „Moreška”. Kraljica je sa živim interesom pratila svaki detalj igre. Posle priredbi „Moreške” kraljica Marija je pozvala k sebi oba kralja, kraljicu i starešinu Sokolskog društva Korčula i izjavila da je sretna što je mogla da vidi ovu starinsku igru. Građanstvo je pristupilo u velikom broju oduševljeno pozdravljajući kraljicu Mariju. (23) Kraljica Marija poklonila je zastavu članicama Saveza SKJ. Redakcija „Sokolskog glasnika“ pišući o kraljici Mariji je istakla : „Kraljica prati i rad našega sokolstva prema kojemu je, pored ostaloga, pokazala Svoju ljubav i poklanjanjem zastave našim članicama.” (24) Na zastavi je sa jedne strane na jugoslovenskom polju pisalo : „Kraljica Marija Jugoslovenskim sokolicama“, a sa druge strane na crvenom polju pisalo „Hranićemo tiće Sokoliće, naše pleme izginuti neće“. Zastava je bila prelazni dar koji je osvajala najbolja vrsta članica na Saveznim opštim utakmicama u višem odeljenju, i čuvana je do narednih utakmica. Osvećenje zastave obavljeno je 17.9.1939 godine u Beogradu u prisutnosti dvorske dame kraljice Ele Hadžić, predstavnika Saveza Sokola i veće delegacije članica. Ela Hadžić privezala je na zastavu traku sa natpisom „Marija“. (25)

Sokolsko društvo Vinkovci priredilo je za rođendan kraljice Marije 9. januara 1940, u svom domu, svečano poselo. Dr. Paja Šumanovac održao je govor, u kome je izneo sve vrline kraljice, kao žene i majke, sa osobitim obzirom na vaspitanje kralja Petra II, sokolskog starešine. Bogdanka Sedlan recitovala je pesmu od Stjepana Roce : „Kraljici Majci“, a Branko D. Filipović, dipl phil i dramski tenor iz Beograda, pevao je nekoliko operskih arija. Arije su imale uspeh kod publike pa ih je morao ponoviti. Muška i ženska deca su vežbala proste vežbe. Program je zaključen himnom „Oj Sloveni”, koju je svirala društvena fanfara. Dvorana je bila puna, a posle programa nastavljeno je sa plesom. Ples je otvoren kraljevim kolom. (26) Sokolski muzičari su sem na sokolskim učestvovali i u drugim manifestacijama. Tamburaš Pere Tumbas Hajo bio je dirigent, svirač i organizator kulturno-umetničkih aktivnosti u Sokolskom društvu Subotica. Učestvovao je na sokolskim sletovima i nastupima u Sarajevu, Dubrovniku, Ljubljani, Zagrebu i drugim gradovima. Pere Tumbas Hajo učestvovao je zajedno sa sokolima na Sveslovenskom sokolskom sletu u Pragu 1938. i Sofiji. Sa svojim tamburašima nastupao je na Radio Pragu. Svirao je u sokolskom društvu do okupacije 1941. Učestvovao je sa svojim tamburašima na „Bunjevačkim danima” u Beogradu. Bunjevci i Bunjevke su u organizaciji Mare Đorđević-Malagurski organizovali izlete u Beograd. Po sećanjima Jose Stantića beogradske gospođe dočekivale su ih na beogradskoj stanici, raspoređivale na konačišta, a beograđani prevozili svojim automobilima, ako su konačišta bila udaljena. Za one za koje nije bilo smeštaja u centru grada, smeštani su kao gosti u otmene beogradske porodice. Bunjevce je primala kraljica Marija u audijenciju. „Bunjevački dani” trajali su 3 do 5 dana. Najvažniji događaj bio je dvorski bal, koji je priređivala kraljica Marija. Bal je počinjao Velikim bunjevačkim kolom, uz pratnju Hajinog tamburaškog orkestra. Svirana su mnoga bunjevačka i srpska kola. (27)

Sokoli su pružali podršku Karađorđevićima kao narodnoj dinastiji. Prikom poseta kraljice Marije sokolska društva učestvovala su u dočeku. Sokoli su obeležavali rođendan svog starešine, kralja Petra. Kraljica Marija snimljena je zajedno sa decom u sokolskom dokumentarnom filmu „Oj letni sivi sokole” iz 1934. Sokolska štampa pratila je humanitarne aktivnosti kraljice Marije. Između ostalog kraljica Marija je slala pakete sa hranom najsiromašnijim porodicama. Kraljica je zajedno sa sinovima prisustvovala sokolskim priredbama. Poklanjala je sokolske zastave sokolima i sokolicama. Sem na sokolskim učestvovala je i na ostalim priredbama kao što su bili „Bunjevački dani” u Beogradu. U Kinoteci u Uzun Mirkovoj ulici u Beogradu priređena je izložba o Kraljici Mariji koja će trajati još nekoliko meseci. Za sada je ulaz slobodan, a kasnije će se plaćati ulaznice.

Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

---

Napomene :

1. „Jugoslavensko Sokolstvo prigodom kraljevog vjenčanja”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 164;
2. „Sokolske priredbe kod svečanosti u Beogradu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 172;
3. „Sokolska piramida u Beogradu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 180;
4. „Sokolske priredbe kod svečanosti u Beogradu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 172;
5. „Spomenica o tridesetogodišnjici 1903-1933”, Beograd, str. 33, 34;
6. „Sokolske priredbe kod svečanosti u Beogradu”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 172;
7. „Kraljevo vjenčanje i ljubljansko Sokolstvo”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 179;
8. „Sokolsko društvo Sušak-Rijeka”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, oktobar, novembar i decembar 1922, br. 10, 11 i 12, str. 251;
9. „Zagrebački Sokoli kod kralja i kraljice”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, juli 1922, br. 7, God. I, str. 160;
10. „Kraljevski dar zagrebačkom Sokolu.”, „Sokolski vjesnik župe zagrebačke”, Zagreb, decembar 1923, br. 3, God. II, str. 48;
11. „Spomenica 25. godina sokolskog rada u Dubrovniku”, Sokolsko društvo Dubrovnik, Dubrovnik, 1929, str. 60;
12. „Iz naših župa društava i četa”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 19 januar 1934, br. 4, str. 4;
13. „Sokolska župa Šibenik”, Svesokolski slet 1930 Sveslavensko sokolstvo”, Beograd 1930, str. 190, 191;
14. Marija, „Nj.Vel. Kraljica jugoslovenskoj javnosti povodom Majčinog dana ”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 18 maja 1934, br. 21, str. 1;
15. „Bugarski Junaci u audijenciji kod Nj.Vel. Kraljice i Nj.Vis. Prestolonaslednika Petra na Bledu ”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 24 avgust 1934, br. 35, str. 1;
16. Mikica Ilić, „Selo Bosut u Sremu (1706-2006)”, Sremska Mitrovica, 2012, str. 369;
17. „Sokolski film”, Vesti, „Oko Sokolovo” , Beograd, 1 marta 1937, br.4, str.84;
18. K.G., „Sokolsko slavlje u Miločeru”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 20 septembra 1935, br. 35, str. 1;
19. „Dubrovački Sokoli pozdravljaju svoga Kralja“, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 15 augusta 1936, br. 32, str. 3;
20. Marija s.r, „Nj.V. Kraljica Marija Jugoslovenskoj Ligi protiv tuberkuloze”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar, novembar 1936, br. 9, str. 21;
21. „Kraljica Marija sirotinji”, „Vijesti iz jedinica i za jedinice”, „Knjiga za sokolsko selo”, Mostar, Decembar 1937, br. 12, str. 242;
22. „Kraljev rođendan i sokoli”, „Bratstvo”, Osijek, 15 septembra 1937, br. 7, str. 93, 94;
23. „Sokolsko društvo Korčula “,„Sokolski glasnik“, Beograd, 6 avgusta 1938, br. 30, str. 10;
24. „Rođendan Nj. V. Kraljice Marije”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 12 januar 1940, br. 2, str. 2;
25. „Izveštaj uprave Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije o radu u godini 1939, podnet X redovnoj godišnjoj skupštini 26 oktobra 1940“, str. 69;
26. „Kratke vesti iz našeg sokolstva”, „Sokolski glasnik“, Beograd, 12 januar 1940, br. 2, str. 2;
27. Mijo Mandić, dipl. inž. arh, „Pere Tumbas Hajo (1891 – 19067)”, „Rič Bunjevačke Matice”, Subotica, april-maj 2011, br. 55-56, str. 4; Nevenka Bašić Palković, „Veliki umetnik tamburice Pere Tumbas Hajo“, „Bunjevačke novine“, Subotica, 28. decembar 2001, broj. 5-12, str.8; Zvonko Stantić, „Svirci Đurđina i Pavlovca”, „Bunjevačke novine“, Subotica, februar 2016, br. 128, str. 25, 26;