Dana 29.1.2026 godine pre podne pretraživao sam kanale na televiziji da bi našao nešto zanimljivo da gledam. Pažnju mi je privukao natpis na Informeru Profesorka blokaderka udarila na Svetog Savu. Ostao sam na kanalu da to vidim. Na Informeru su prikazali razgovor na Novoj S sa profesorkom istorije Anom Jovanović koja piše kolumne za portal Peščanik. Istakla je da se stalno vraćamo u prošlost i da treba da se okrenemo budućnosti. Smatram da bez prošlosti nema budućnosti i da je tradicija osnov identiteta srpskog naroda na kome treba graditi budućnost. Razume se da se od prošlosti ne živi, ali bez tradicije nema budućnosti. Mnogo toga zavisi i od snage tradicije. U istoriji srpskog naroda mnogo puta je došlo do prekida kontinuiteta i tradicija.
U srednjem veku za Srpsku pravoslavnu crkvu postojala je samo svetorodna dinastija Nemanjića. Pisali su o njima i u crkvama na freskama predstavljali lozu Nemanjića. Ono što je bilo pre Nemanje nije ih zanimalo. Od prošlosti pre Nemanjića opstao je kult svetog Jovana Vladimira. Izvori za raniju istoriju Srba su domaći nesigurni Letopis popa Dukljanina i strani izvori. O Srbima je pisano u dve tadašnje najmoćnije evropske sile Franačkoj i Vizantiji.
Kad su osvojili srpske zemlje Turci su nametali pokorenom stanovništvu da je vera važnija od narodnosti. U tadašnjoj Bosni katolike Turci nisu pitali za narodnost, nego za veru. Isticali su tada da su oni latini a ne pravoslavci. Bosanski narod nije zaboravio svoju narodnost i svoju svetlu prošlost. (1) Stanovništvo je poštovalo Svetog Savu bez obzira na versku pripadnost. Za vreme Kraljevine SHS/Jugoslavije Sveti Sava je bio uveden kao školska slava na celoj teritoriji zemlje. Povodom proslave 700 godina od rođenja Svetog Save u časopisu „Ferijalac” objavljena su dva članka „Ličnost Svetoga Save” od dr. Jakše Hercega i „Putovanje Sv. Save” od Milije Stanića. U svom članku je dr. Jakša Herceg isticao da su sem pravoslavnih i Turci i katolici poštovali sv. Savu. Čak i posle spaljivanja moštiju od strane Sinan paše na Vračaru. Napisao je da je i Mrnavić u svom životopisu Sv. Save isticao protivan efekat Sinanovog nečasnog dela : „Uspomena na svetog čovjeka (Savu) ostala je i kod Turaka ... i kod šizmatika ... pa i kod naših katolika ... ostalo je ono isto poštovanje, koje je bilo i prije, i koje su naročito iskazivali Iliri svojim hodočašćem“. Za njega to nije bila samo prošlost jer su „U nekim našim krajevima katolici u litanijama zazivaju u pomoć i svetog Savu.”(2) U Dubrovniku je proslavljan Sveti Sava još od vremena pod vlašću Austrije. Srpski list „Dubrovnik” isticao je za proslavu Svetog Save : „U Dubrovniku je uvijek bio običaj da i pravoslavci i katolici, naročito omladina, proslave taj dan zajednički. I to je bilo pod Austrijom, koja je zna se sa kakvom „simpatijom” gledala na te manifestacije; ali ih ipak nije nikad zabranjivala. Od oslobođenja, nevjerovatno ali istinito, katoličkoj školskoj omladini zabranjuje se prisustvovanje proslavi Sv. Save, koja se osim crkvenog dijela, sastoji u predavanju o Sv. Savi u školi, i skromnoj večernjoj zabavi u društvenim lokalima.” (3) Dubrovačko Srpsko Pjevačko Društvo „Sloga” proslavljalo je svake godine svoju slavu Svetog Savu. Plan proslave objavljen je 1939. u listu „Dubrovnik”. U crkvi mešoviti hor „Sloge” izveo je liturgiju Čajkovskog. U društvenim prostorijama u prisustvu članova i njihovih porodica, predstavnika vlasti i korporacija sečen je slavski kolač uz kratak prigodni program. Uveče se održavao svečani svetosavski bal sa koncertom u prostorijama hotela Imperijala. Formiran je naročiti odbor dubrovačke mladosti koji se brinuo o uspehu svetosavske zabave. (4)
Povodom dvesta godina od rođenja Đure Daničića srpske ustanove u Novom Sadu, Banjaluci i Beogradu su 2025 godine priredile su izložbe o Daničiću na kojima su istaknute njegove zasluge za srpski narod. U Beogradu izložbe su bile prvo u Narodnoj biblioteci, a onda u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti. Na izložbi u Galeriji istaknuto je naslov “Vernost jeziku” U tekstu na ulasku u Galeriju stoji da je jezik osnov identiteta jednog naroda. Po njima Daničić je svojom borbom za jezik vodio borbu za identitet. Pitanje je samo kog naroda. Vuk i Daničić potpisali su Književni dogovor u Beču u kome se ne pominje nigde srpski jezik. Daničić je radio u Zagrebu na Rječniku hrvatskoga ili srpskog jezika. Time su i Vuk i Daničić pomagali hrvatsko preuzimanje srpskog jezika. Hrvati su pokušavali da prisvoje i dubrovačku književnost kao da je njihova. Srbin katolik u Dubrovniku Medo Pucić je reagovao : „ … primili srpski jezik kao svoj zvaničan, srpsku literaturu kao svoju rođenu, obeležavajući ih samo hrvatskim imenom.” (5)
Posle srpskih seoba preko Save i Dunava krajem 17 veka doseljeni pravoslavni Srbi nastojali su da po svaku cenu održe svoj identitet, istovremeno radeći na prilagođavanju novoj sredini. Kako pravoslavna crkva, tako i plemstvo i trgovci su sitnim ali upornim radom nastojali da stvore svoj sloj inteligencije u novoj sredini. Dobivši na početku pomoć od Rusa, među njih su dospele ruske knjige. U strahu od unijatskih knjiga crkva je odlučila da prihvati knjige pisane ruskom redakcijom staroslovenskog jezika. Uporedo sa srpskom i ruskom redakcijom staroslovenskog jezika pisali su i na srpskom jeziku. Tako je Gavril Stefanović Venclović pisao i na srpskoj redakciji staroslovenskog i na srpskom jeziku. Za šire slojeve govorio je svoje besede na srpskom jeziku. Zaharija Orfelin je naučna dela pisao ruskom redakcijom crkvenoslovenskog jezika a popularna na narodnom jeziku. Peto izdanje njegove knjige Iskusni podrumar na srpskom jeziku bilo je štampano još 1885 godine. (6) U Slaveno-srpskom magazinu prvi put je istaknuto načelo da se knjige moraju pisati narodnim jezikom. (7) U Magazinu se prvi put među Srbima razvija misao svetovne kulture za sve staleže i potreba pisanja narodnim jezikom. Prva srpska knjiga štampana građanskim a ne crkvenim slovima. Kasnije je Dositej prodro sa tom idejom i bio osnivač novog književnog i duhovnog života. (8)
Habzburške vlasti pokušale su da naredbom Srbima nametnu ikavsku verziju narodnog jezika i latinicu. Srpska sredina je uspela da odbije napad i da očuva ćirilicu i svoj jezik. Ali austrijska birokratija nije odustajala. Cenzor Jernej Kopitar je težio da jezik srpskog naroda svede na nivo jezika tada seljačkog jezika Slovenaca i Slovaka. Da umesto naroda Srbi budu kako je Tuđman kasnije govorio pučanstvo. Kopitar je težio da nađe Srbe koji bi to sami obavili, a koje bi on podržao. Došao je u kontakt sa Vukom. Vuk je prihvatio teze nemačkih romantičara da je osnov jednog naroda njegovi običaji. Da treba tražiti u selima udaljenim od gradova očuvani jezik i običaje. Ali nemački romantičari nisu hteli da svoj dotadašnji jezik odbace i uvedu jezik sa sela. To je Vuk rešio da sprovede i od toga nije odustajao. Sa svoje strane Pravoslavna crkva težila je da očuva kontinuitet srpske države i njene baštine. Za nju je staroslovenski jezik bio deo identiteta pravoslavnih Srba i nije mogao biti odbačen bez slabljenja srpske nacionalne svesti i utapanja rasejanog naroda među tuđe vere. U toj borbi pobedile su Vukove pristalice. Uprkos tadašnjem liberalizmu po kome je trebalo uvažavati stavove protivnika, vukovi filolozi su se trudili da izbrišu slavenosrpsku književnost iz pamćenja srpskog naroda. Nisu pisali ništa o njima, računajući daleko od očiju, daleko od srca. Posle pobede vukovih pristalica šezdesetih godina 19 veka jedini pisac u srpskoj književnosti koji je nastavljao stare tradicije bio je Jakov Ignjatović. U njegovo doba pisao i Đorđe Marković Koder ali je bio ignorisan od filološke kritike i nije bio objavljivan. Tekstovi pisaca „slaven-serpštine” više nisu bili štampani. Bio je od strane filološke kritike ignorisan i Jovan Sterija Popović. Tada su dva najvažnija pisca bili Njegoš i Sterija. Njegoš je pisao slavenosrpskom ortografijom, ali je od Vuka preuzeo slova đ, ć i dž. (9) Nije se odrekao slavizama. Može se reči da Njegoš pisao u tradiciji slavenosrpske književnosti a da je prihvatao ponešto od Vuka. Nije polemisao sa Vukom, pa su pragmatične pristalice Vuka proglasile njegov “Gorski vijenac” za jedno od dela koje do doprinelo pobedi Vukove reforme srpskog jezika. I ako su Sterijine komade izvodile pozorišne družine, o Steriji nije pisano ništa. (10)
Vukovci su ignorisali pisca Đorđa Markovića Kodera jer je izmišljao nove reči. Nasuprot književnoj kritici koja je potpuno ignorisala Kodera o njemu su pisali sokolski istoričari. Pisali su uglavnom o njegovom radu na gimnastici u Srbiji. Koliko sam pronašao u literaturi spominjali su njegov književni rad samo 1907 i 1925 godine. (11)
Posle smrti Jaše Ignjatovića filološka kritika ga je ignorisala. Njegov zaborav je sprečila Srpska književna zadruga, koju je osnovala grupa pregalaca 22.3.1892 godine u Beogradu. Zadruga je radila je na širenju knjiga u srpskom narodu. Trudila se da obuhvati sve delove srpskog naroda. Zadruga je težila da obuhvati srpske pisce iz svih srpskih krajeva i time duhovno poveže srpski narod. U okviru toga težila je da štampa zaslužne spisatelje koje je tadašnja književna kritika ignorisala. U svom prvom kolu 1892. štampala je „Davorije“ od Jovana Sterije Popovića. Naporima Vukovih pristalica srpski jezik je bio sveden na jezik seoske sredine, uprkos tome što nisu uspeli da iz srpskog jezika potpuno izbace slovenske reči. Dok je srpski jezik u vreme osmanske vlasti bio jedan od diplomatskih jezika Osmanske imperije, neposredno posle Vuka bio je jezik sa sela.
Sačuvan je arapsko-persijsko-grčko-srpski udžbenik konverzacije koji je nastao na Porti u Carigradu u 15 veku. Reč je o dva rukopisa koji su čuvani u biblioteci muzeja Aja Sofije u Istanbulu. U jednom je štokavsko-ijekavski govor, a u drugom štokavsko-ekavski. (12) Nasuprot slovenskim rečima filolozima nisu smetale turske i nemačke reči koje su se odomaćile u srpskom jeziku. Protivno Srbima Rusi su svoje rečnike ruske redakcije crkvenoslovenskog jezika popunjavali vremenom ruskim rečima pošto je crkvenoslovenski bio mrtav jezik. Malo po malo ti rečnici su postali rečnici ruskog jezika. Na njima je bila zasnovana tadašnja ruska književnost. Kao primer shvatanja ruskih književnika može se navesti shvatanje Dostojevskog. Dostojevski je smatrao da bogat i gibak jezik pomaže i mišljenju da postane bogatije i gipkije. Navodio je primer da jedan francuski brica u Petrogradu bolje može da se izrazi nego Rus koji je imao parisku guvernantu. (13)
Posle komunističkog preuzimanja vlasti sva društva građanske klase kao i sama građanska klasa bila su potisnuta iz pamćenja. Brojni pisci bili su za komuniste „mrtvi pesnici”. Tako je na veliku grupu književnika pored ranijih slavenosrba pao veo zaborava. Od svih udruženja samo su Sokoli opstali u sećanju javnosti, iako su komunisti umesto sokola osnovali STV Partizan. Od pisaca u emigraciji komunisti su se trudili da vrate u zemlju književnika Crnjanskog. Bio je perjanica književnika u emigraciji. U tome su uspeli. Komunisti su svoj identitet zasnovali na uspešnoj narodnoslobodilačkoj borbi i revoluciji u Drugom svetskom ratu. To su propagirali kroz partizanske filmove, knjige i stripove. Ignorisali su borbe protiv okupatora Jugoslovenske vojske u otadžbini i u inostranstvu. Takođe su svoj identitet zasnivali na ubrzanoj industrijalizaciji i radnim akcijama. Njihova propaganda počela je da slabi sa dolaskom novih generacija koje su se kritički odnosile prema rezultatima dotadašnjeg razvoja. Slavenosrpski spisatelji ostali su pod velom zaborava sve do knjige Meše Selimovića „Za i protiv Vuka” 1967. Meša Selimović je smatrao da uz vukovsku jezičku struju, bila i druga pogodnija za izražavanje misli, i apstrakcija. Po njemu nosioci te druge struje bili su Venclović, Sima Milutinović Sarajlija i Njegoš. Izdavači u Titovoj Jugoslaviji nisu hteli da mu izdaju delo sa takvim zaključcima iako je imao ugovor sa njima. Njegovu knjigu izdala je Matica srpska.(14) Tek posle uvođenja višepartijskog sistema 1992 godine počelo je štampanje zabranjenih pisaca. Došlo je i do obnove zabranjen udruženja kao što je bilo Kolo Srpskih Sestara, Sokoli, Privrednik, ... .
Može se reči da se identitet jednog naroda zasniva na očuvanju tradicije i njenih vrednosti kroz vreme. U istoriji srpskog naroda bilo je perioda kad se činilo da istorija počinje od pobednika koji su je pisali, ali neke tradicije su bile dovoljno snažne da bi opstale. Istorija nas uči da je sećanje na istaknute ličnosti uspevalo da nadživi promene vlasti i izbegne da na njih padne veo zaborava. Na njima počiva identitet srpskog naroda. Prema njima se moramo odnositi kritički a ne apologetski. Iako je Srpska pravoslavna crkva održala srpsku narodnost tokom istorije Srbi katolici i Srbi muslimani smatrali su da su deo srpskog naroda bez obzira na veru.
Saša Nedeljković
član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije
Napomene :
1. P. Bernandin UNYI, „Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca”, Budimpešta, 1947, Subotica, Bunjevačka matica, 2001, str. 120;
2. Dr. Jakša Herceg, „Ličnost Svetoga Save”, „Ferijalac”, Beograd, novembar 1935, str. 265;
3. „Dolje sa predrasudama”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 30 decembra 1939, br. 52, str. 1;
4. „Svetosavska zabava”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 21 januara 1939, br.3, str.3,4;
5. Momčilo Subotić, „Pokret Srba katolika u Dubrovniku i Dalmaciji”, „Letopis Matice Srpske u Dubrovniku”, Beograd, 2010, str. 119;
6. Dr. Tih. Ostojić, „Istorija srpske književnosti”, Beograd, 1923, str. 125;
7. Tih. Ostojić, „Srpska književnost od velike seobe do Dositeja Obradovića”, Sremski Karlovci, Srpska manastirska štamparija, 1905, str. 89;
8. R. Grujić, „Karlovačka mitropolija”, „Narodna Enciklopedija SHS”, knjiga II, Zagreb, str. 255;
9. Aleksandar Milanović „Milan Rešetar kao tumač i priređivač Njegoševog dela”, „Srpski molitvenik Spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd, 2016, str. 109;
10. Prof. Nikola Trajković, „Narodno pozorište u Beogradu”, „Jubilarni zbornik života i rada Srba, Hrvata i Slovenaca 1.XII. 1918-1928”, II deo, izdanje matice živih i mrtvih SHS, Beograd, 1929, str. 457;
11. Boško Mešterević, „Razvoj srpskog Sokolstva“ I, „Soko Dušana Silnog“, Beograd, oktobar 1925, br.8, str. 115; Saša Nedeljković, „Sokoli pregaoci“, „Dobrovoljački glasnik“, Beograd, jun 2003,br. 21, str.241;
12. Olga Zirojević, „Pravo blago u biblioteci”, „Politika”, Beograd, 14.5.2011.
13. Dr. Milica Bogdanović, Zagreb, „Jedan od znakova našeg bolovanja, jedno od sredstava našeg ozdravljenja”, „Kalendar-Almanah Prosveta za 1925”, Sarajevo, str. 135;
14. Predrag Piper, „Aktuelnosti pogleda Meše Selimovića na reformu Srpskog književnog jezika”, „Spomenica Meše Selimovića – povodom stogodišnjice rođenja (1910-2010), Beograd, 2010, str. 272;
"Zavičajno udruženje Banijaca, potomaka i prijatelja"